5/1/08

Η κριτική μέθοδος του παραλόγου


Όταν μιλάμε για την "πραγματικότητα", συνήθως αναφερόμαστε σε όλα εκείνα τα αντικείμενα του κόσμου μας που την αποτελούν. Ακόμη περισσότερο αναφερόμαστε στις συνδέσεις που έχουμε διαμορφώσει ανάμεσα σε αυτά τα αντικείμενα, που μπορούν να είναι είτε εικόνες πραγμάτων είτε αφηρημένες ιδέες νοημάτων. Αν για παράδειγμα πούμε τις λέξεις 'καρέκλα' και 'ανάπαυση', η σύνδεση μεταξύ των δύο αυτών 'πραγμάτων' της καθημερινότητας είναι αυτονόητη. Αν όμως πούμε 'φτερά' και 'ελέφαντας', πρόκειται για δύο έννοιες- εικόνες στο μυαλό μας ουσιαστικά ασύνδετες. Όταν λοιπόν κάποιος άνθρωπος μας πει ότι είδε τις προάλλες έναν ελέφαντα να πετάει, θα πούμε ότι είναι παρανοϊκός.

Αυτές οι παράταιρες συνδέσεις μεταξύ ασύνδετων πραγμάτων της καθημερινής συμβολικής μας τάξης (διευθέτηση των πραγμάτων στο μυαλό με σειρά λογική), ήταν από τις αγαπημένες ασχολίες των σουρεαλιστών και ειδικά του Dali. Ο ίδιος θεώρησε ότι η κατηγοριοποίηση και ανάλυση των παράλογων συνειρμών (παράταιρων σχέσεων), μεταξύ των αντικειμένων της πραγματικότητας, θα μπορούσε να έχει αφενός μια θετική επίδραση στον ανθρώπινο λογισμό κια ψυχισμό, και αφετέρου θα μπορούσε να προϊδεάσει τον άνθρωπο για φαινόμενα που έτσι κι αλλιώς υπάρχουνε στη φύση. Το ίδιο άλλωστε το γεγονός του να μπορεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος να κάνει τέτοιες παράξενες συνδέσεις, θα μπορούσε να θεωρηθεί ενδιαφέρον ευθύς εξαρχής.

Έτσι λοιπόν ο Dali εφηύρε και εφάρμοσε στους πίνακές του τη λεγόμενη παρανοϊκή- κριτική μέθοδο (the paranoiac-critical method), την οποία και περιέγραψε ως ''αυτόματη μέθοδος της μη λογικής γνώσης βασισμένη στην κριτική και συστηματική αντικειμενικότητα των σχέσεων κι ερμηνειών φαινομένων παράνοιας." Θα πρότεινα βέβαια να μην πάρετε τα λόγια του Dali στα σοβαρά... Ο Breton πάντως χαιρέτησε τη μέθοδο λέγοντας ότι επρόκειτο ''για ένα εργαλείο πρώτιστης σημασίας, το οποίο έδειξε κατευθείαν ότι θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε όλους τους τομείς της τέχνης''.

Ο ίδιος ο Dali, εφαρμόζοντας την παραπάνω μέθοδό του στη ζωγραφική, κατάφερε να αναπαραστήσει στους πίνακες τις περίφημες διπλές ή πολλαπλές μορφές. Πρώτο παράδειγμα ο παρακάτω πίνακας:


Marsupial Centaurs

Όταν ρωτήθηκε γιατί οι κένταυροι ήταν γεμάτοι με οπές, απάντησε ότι οι τρύπες είναι σαν αερόστατα, μονάχα πιο ασφαλείς. Η ανάγκη ωστόσο του Dali για τις τρύπες, προέρχεται από την προσκόλησή του στον ενδομήτριο παράδεισο. Με την ευρύτερη βέβαια έννοια, καθότι κατά βάθος και κατ' επέκταση όλοι μας ανήκουμε στις τρύπες...

Disappearing Bust of Voltaire

Στον παραπάνω πίνακα, φαίνεται ακριβώς το χαρακτηριστικό των διπλών μορφών, που η μία επικαλύπτει και διαδέχεται την άλλη. Ενώ στην αρχή το βλέμμα πέφτει πάνω στους ανθρώπους του πίνακα και στο κτίριο μπροστά από το οποίο βρίσκονται (εικόνα από μιαν αγορά), ξαφνικά 'μέσα' στο πλήθος εμφανίζεται η προτομή του 'Βολταίρου'. Η κοινή λογική τότε κλονίζεται, καθώς συμβαίνει το ανοίκειο. Πώς είναι δυνατό ένας άνθρωπος να βρίσκεται 'μέσα' σε άλλους ανθρώπους; Πώς είναι δυνατόν δυο συγκεκριμένα πράγματα, ο άνθρωπος και το κτίριο, να χάνουν την 'αυτονόητη' ξεχωριστή τους σχέση και να 'κατοικούν' ο ένας μέσα στο άλλο; Πώς είναι δυνατόν η κοιλότητα (τρύπα) σ' ένα κτίριο, μπροστά από το οποίο βρίσκεται κόσμος, να φιλοξενήσει μια μορφή του παρελθόντος, που βρίσκεται συνάμα ανάμεσα στον κόσμο;



Invisible Man

Ένα ακόμη παράδειγμα είναι ο παραπάνω πίνακας, όπου η αρχιτεκτονική και το ανάγλυφο σμίγουν, εκεί που είναι συγκεντρωμένος ο κόσμος, για να εμφανιστεί ένα τεράστιο κεφάλι. Χαρακτηριστικό σε αυτούς τους πίνακες είναι η τεχνική ενός 'δεύτερου' βάθους. Ο θεατής θα πρέπει να χρησιμοποιήσει όχι μόνο την προσεχτική παρατήρηση για να αντιληφθεί το τι βλέπει, αλλά θα πρέπει να εμπιστευτεί ολόκληρη την προεγκατεστημένη κι ενστικτώδη γνώση μέσα του, για το τι θα μπορούσε τελικά ν΄ αντιληφθεί, αποκωδικοποιώντας τις θεμελιώδεις, αρχέγονες και αλάνθαστες δομές από τις οποίες αποτελούνται όλα τα πράγματα του κόσμου, τ' αρχέτυπα.

Πάντως, η κύρια ιδέα σε αυτούς τους πίνακες, σύμφωνα με την (παρανοϊκή-) κριτική μέθοδο, είναι ότι οι διάφορες αλληλοεπικαλυπτόμενες μορφές είναι εξίσου πραγματικές και με την έννοια των φυσικών σωμάτων αδιαχώριστες. Αυτό βέβαια φέρνει στο μυαλό τις σύγχρονες παραδοχές της φυσικής επιστήμης, ακριβώς για την αδιαιρετότητα των φυσικών διαδικασιών, καθώς και την αλληλοεπικάλυψη των κυματοσυναρτήσεων των πραγμάτων, καθώς, κβαντομηχανικά, όχι μόνο τα υποατομικά σωματίδια αλλά και τα μακροσκοπικά αντικείμενα είναι ουσιαστικά 'αποσυμφωνημένες' (decoherent) έστω κυματοσυναρτήσεις. Σύμφωνα με μία άλλη διατύπωση, τα πάντα είναι συχνότητες.


Αν μπορούσαμε να δούμε τα πράγματα από κοντά (από πολύ- πολύ κοντά), τότε ίσως θα έπαυαν να έχουν τα καθορισμένα διακριτά σχήματα και αντί αυτών θα έπαιρναν τις ασαφείς, παλλόμενες κι αμφίβολες μορφές των θεμελιωδών συστατικών από τα οποία αποτελούνται, quarks, χορδές, αρχέτυπα, όπως επιθυμείτε πείτε τα. Επίσης, οι αποστάσεις που αντιλαμβανόμαστε μεταξύ των πραγμάτων στον καθημερινό μας κόσμο, μπορεί κι αυτές να είναι μία ψευδαίσθηση ή κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες θα μπορούσαν να 'αρθούν', καθώς σ' ένα κόσμο περισσοτέρων διαστάσεων αυτές οι αποστάσεις θα μπορούσαν να ανήκουν σε γειτονικά, εφαπτόμενα θα λέγαμε, σημεία.


Επιπλέον, αν το σύμπαν ήταν κάποτε μεγάλο όσο και ένα σημείο, μια μαύρη ή, τέλος πάντων οποιουδήποτε χρώματος, οπή, τότε θα ήταν ενδιαφέρον να 'σκύβαμε' μέσα σ' αυτήν την αρχέγονη 'ενδομήτρια' κατάσταση, όπου όλα τα πράγματα ή τουλάχιστον όλα τα αρχικά συστατικά από τα οποία στη συνέχεια φτιάχτηκαν τα πράγματα, θα ήταν παρόντα. Τότε ίσως να διαπιστώναμε ότι τα διάφορα αντικείμενα της πραγματικότητας, όσο και οι σχέσεις μεταξύ τους ήταν τόσο διάχυτες και πληθωρικές, ώστε κάποτε ή κάτω από κάποιες ιδιαίτερες συνθήκες, παύουν να έχουν ξέχωρη ταυτότητα.



Θα καταλαβαίναμε τότε ότι αυτό που αποκαλούμε πραγματικότητα, οι σχέσεις δηλαδή μεταξύ των πραγμάτων που την αποτελούνε, είναι μόνο μια πτυχή από όλους τους πιθανούς και δυνατούς τρόπους με τους οποίους μπορούμε να τη συνθέσουμε, να τη συνδυάσουμε και να την αντιμετωπίσουμε.






2 comments:

  1. Kαλησπέρα Χρήστο :)

    Συνέχισε..
    Μπράβο!

    ReplyDelete
  2. Καλησπέρα.

    Καλή συνέχεια και σε σένα...

    ReplyDelete