ΠΑΡΑ ΔΗΜΟΝ ΟΝΕΙΡΩΝ: Απριλίου 2026

Πριν αποκρυπτογραφηθεί η Γραμμική Γραφή Β, οι περισσότεροι μελετητές πίστευαν ότι οι πρώτοι Έλληνες είχαν έρθει στην Ελλάδα με την κάθοδο των Δωριέων. Ο ίδιος ο Ventris, ο οποίος αποκρυπτογράφησε τη γραφή, πίστευε ότι οι Μυκηναίοι μιλούσαν άλλη γλώσσα από τα Ελληνικά, εξαιτίας και μιας αναφοράς του Ηροδότου ότι στην Αθήνα κατοικούσαν Πελασγοί πριν από τους Έλληνες. Τελικά ο ίδιος κατάλαβε ότι η Γραμμική Γραφή ήταν γραμμένη στα Ελληνικά.

Τώρα πλέον κανείς δεν αμφισβητεί την «ελληνικότητα» της γραφής των Μυκηναίων. Πόσοι όμως έχουν εξετάσει και κατανοήσει σε βάθος τη γραφή; Θα δούμε ότι, παρότι σε γενικές γραμμές η γλώσσα που εμφανίζεται στα κείμενα έχει ελληνικό χαρακτήρα, πολλά από τα ονόματα που αναφέρονται στις επιγραφές έχουν έναν «εξωτικό», όχι ακριβώς ελληνικό χαρακτήρα. Θα δούμε επίσης ότι οι ιδρυτικοί μύθοι του μυκηναϊκού πολιτισμού φαίνεται να επιβεβαιώνουν αυτόν τον «ξενικό» χαρακτήρα.

Στοιχεία από του μύθους

Κάδμος και Αρμονία

Λέει ο Στράβων σχετικά με τον Κάδμο:

«Τότε οι Φοίνικες, που συνόδευαν τον Κάδμο, κατέλαβαν (τη Θήβα). Αυτός οχύρωσε την καδμειακή γη, και μετέφερε την διακυβέρνηση στους απογόνους του. Οι Φοίνικες ίδρυσαν τη Θήβα, και την συμπεριέλαβαν στην περιοχή των Καδμείων. Διατήρησαν την κυριαρχία, και την άσκησαν στο μεγαλύτερο μέρος των Βοιωτών, μέχρι την εκστρατεία των Επιγόνων (στα ύστερα μυκηναϊκά χρόνια)».[1]

Μια ένδειξη για την προέλευση του ονόματος «Κάδμος» μπορεί να μας δώσει μια άλλη εκδοχή του ονόματος, (Κάδμιλλος/ Κάμιλλος):

Ο Κάμιλλος ήταν ο νεότερος ακόλουθος ενός ιερέα στην αρχαία ρωμαϊκή θρησκεία. Μια συγκεκριμένη αναφορά υπάρχει από ένα ιερό των Λυκίων στην αθηναϊκή αγορά, όπου ένας κάμιλλος συμμετέχει σε μια θυσία.[2]

Αξίζει να σημειώσουμε ότι την περίοδο στην οποία αναφερόμαστε (πρωτο-Μυκηναϊκή περίοδος) οι Φοίνικες δεν ήταν ακόμη ναυτική δύναμη. Υπήρχαν ωστόσο Μινωίτες στην Κρήτη, αλλά και Λούβιοι (όπως ήταν οι Λύκιοι) στη Μικρά Ασία. Μπορούμε, για παράδειγμα, κρίνοντας και από την προηγούμενη αναφορά, να θεωρήσουμε ότι το όνομα Κάδμιλλος/ Κάμιλλος> Κάδμος είναι λυκιακής (άρα και ΙΕ) προέλευσης. Σε κάθε περίπτωση όμως δεν είναι ελληνικής προέλευσης.

Μπορούμε να προσθέσουμε ότι, σύμφωνα με την παράδοση, ο Κάδμος παντρεύτηκε την Αρμονία. Μπορούμε να κάνουμε μια προσπάθεια ετυμολόγησης του ονόματος Κάδμος. Κατά μία άποψη μπορεί να προέρχεται από το κεκασμένος (υπέροχος).[3] Προσωπικά θα μπορούσα να σχετίσω το όνομα με την ακαδημία, άρα και με το μετέπειτα όνομα Ακάδημος, ή με το ρήμα κάδω (φροντίζω).[4] Από την άλλη μεριά, το όνομα Αρμονία ετυμολογείται εύκολα στην ελληνική γλώσσα, από το ρήμα αρμόζω.[5] Ποιος λοιπόν από τους δύο ήταν πιο Έλληνας; Ο Κάδμος (ένας, πιθανώς ΙΕ, ξένος), που το όνομα του δύσκολα ετυμολογείται στα Ελληνικά (αν προέρχεται από το Κάδμιλλος), ή η Αρμονία (μια Πελασγή Ελληνίδα), της οποίας το όνομα είναι αναμφισβήτητα ελληνικό;

Δαναός και Δάρδανοι

Σχετικά με τον Δαναό, λέει ο Στράβων:

«Ο Δαναός λέγεται ότι έχτισε την ακρόπολη των Αργείων. Φαίνεται ότι είχε τόσο περισσότερη εξουσία από τους πρώην ηγεμόνες της χώρας, που, σύμφωνα με τον Ευριπίδη, ψήφισε νόμο ότι όσοι ονομάζονταν παλαιότερα Πελασγιώτες, θα έπρεπε να ονομάζονται Δαναοί σε όλη την Ελλάδα. Ο τάφος του, που ονομάζεται Πάλινθος, βρίσκεται στη μέση της αγοράς των Αργείων. Υποθέτω ότι η διασημότητα αυτής της πόλης είναι ο λόγος που όλοι οι Έλληνες είχαν το όνομα Πελασγιώτες και Δαναοί, καθώς και Αργείοι».[6]

Ο Δαναός, σύμφωνα με τη μυθολογία, ήταν βασιλιάς στη Λιβύη (δηλαδή στην Αφρική). Όταν εγκαταστάθηκε στην Πελοπόννησο, πήρε το θρόνο από τον βασιλιά Πελασγό (του οποίου το όνομα μαρτυρείται ως Γελάνωρ), και ίδρυσε το Άργος.[7]

Πρέπει να σημειώσουμε ότι, σύμφωνα με την αφήγηση του Στράβωνα, οι Πελασγοί, οι Δαναοί και οι Αργείοι είναι αδιαχώριστοι. Αυτό επισημαίνεται και από το πελασγικό όνομα «Γελάνωρ» με ελληνική ετυμολογία, γελανής= χαρωπός.[8] Όσο «κοινή» κι αν θεωρηθεί αυτή η ετυμολογία (με την έννοια ότι ίσως αποδόθηκε ελληνική σημασία σ’ ένα προελληνικό όνομα), χαρακτηριστική ωστόσο είναι η γενεαλογία του Γελάνωρα: Ήταν γιος του Σθένελου, γιος του Κρότωπου, γιος του Αγήνορα, γιος του Τρίοπα.[9]

Λίγο- πολύ, όλα αυτά τα ονόματα απαντώνται στη συνέχεια ως ονόματα Μυκηναίων ηρώων. Τα δανείστηκαν οι Μυκηναίοι όλα αυτά τα ονόματα και τα «ελληνοποίησαν», ή μήπως οι Μυκηναίοι (οι κάτοικοι τουλάχιστον της μυκηναϊκής Ελλάδας) κατάγονται από τους προκατόχους τους Πελασγούς;

Ήταν ο Δαναός λιβυκής καταγωγής; Προφανώς όχι, αφού το όνομά του μπορεί κάλλιστα να συσχετιστεί με τη φυλή των Δαρδάνων. Σύμφωνα με την Βικιπαίδεια, αυτοί ήταν ένα παλαιοβαλκανικό φύλο στα Νότια Βαλκάνια, και συνόρευαν με τους Ιλλυριούς και τους Θράκες. Κάποιοι μάλιστα, όπως ο Στράβων, τους θεωρούσαν ιλλυρική φυλή.[10] Στη συνέχεια μέρος αυτών μεταφέρθηκε στη Βορειοδυτική Μικρά Ασία, και στον Όμηρο εμφανίζονται ως σύμμαχοι των Τρώων κατά τον τρωικό πόλεμο.[11]

Το όνομα Δαρδανέλια προφανώς προέρχεται από τους Δαρδάνους και τον γενάρχη τους Δάρδανο, ενώ υπήρχε και πόλη Δάρδανος στην Τρωάδα. Μια άλλη πόλη η οποία μπορεί να σχετίζεται με τους Δαρδάνους είναι τα Άδανα στη περιοχή της Κιλικίας, στη Νότια Μικρά Ασία. Αυτή η πόλη σχετίζεται με τους Danuna, όπως αναφέρονται σε Χιττιτικά κείμενα, ή με τους Denyen, από Αιγυπτιακά κείμενα της Εποχής του Χαλκού.[12] Όλα αυτά τα ονόματα παραπέμπουν στον Δαναό και στους Δαναούς.

Σε ότι αφορά την ετυμολογία του ονόματος Δαναός, μπορούμε να σημειώσουμε τη λέξη δαναιός> δηναιός (πολύχρονος, μακραίωνος),[13] που προκύπτει από το επίρρημα δάν> δήν (επί μακρό χρόνο, προ πολλού χρόνου).[14]

Αξίζει επίσης να σημειώσουμε ότι την περίοδο κατά την οποία συμβαίνουν τα γεγονότα που αφηγούνται οι μύθοι (υποθέτοντας δηλαδή τις αρχές της μυκηναϊκής περιόδου), η Αίγυπτος καταλήφθηκε από τους Ικσώς (από το 1650 έως το 1550 π.Χ.). Η άποψη ότι οι Ικσώς ήταν επιδρομείς μικτής καταγωγής, ΙΕ φυλές δηλαδή που κατά την κάθοδό τους αναμείχθηκαν με σημιτικούς λαούς στις περιοχές τις οποίες κατέλαβαν, έχει απορριφθεί.[15] Ωστόσο, θεωρείται ότι αυτήν την περίοδο (στο πρώτο μισό της 2^ης χιλιετίας π.Χ.) φυλές από τις Στέπες κατέβηκαν στη Μικρά Ασία,[16] και είναι εξίσου πιθανό ότι αυτές οι φυλές έφτασαν μέχρι τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Αυτό ενισχύεται και από τις παραδόσεις για τον ερχομό του Κάδμου από τη Φοινίκη και του Δαναού από την Λιβύη ή την Αίγυπτο.

Οι Δάρδανοι/Δαναοί μπορεί να ανήκαν σε μια από αυτές τις φυλές. Όταν στη συνέχεια οι Αιγύπτιοι έδιωξαν τους Ικσώς από τη γη τους, ή περίπου εκείνη την περίοδο, ο Δαναός, είτε ανήκε στους Ικσώς είτε όχι, μπορεί να έφυγε από εκεί, και να εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα. Θα πρόκειται δηλαδή για έναν ΙΕ καταγωγής πολέμαρχο, ο οποίος, όπως και ο Κάδμος που είδαμε προηγουμένως, αφού δοκίμασε την τύχη του σε περιοχές της Ανατολίας, της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, κατέληξε στην Ελλάδα, όπου και ίδρυσε το βασίλειό του με τον πλούτο και την ισχύ που θα είχε προηγουμένως αποκτήσει. Σε κάθε περίπτωση ωστόσο, και σε ό,τι αφορά τη συζήτησή μας, ο Δαναός δεν ήταν ελληνικής καταγωγής.

Πέλοπας και Φρύγες

Η ξενική καταγωγή αρκετών από τους ήρωες της Μυκηναϊκής εποχής μαρτυρείται και από τον Στράβωνα. Ο ίδιος λέει χαρακτηριστικά:

Ο Εκαταίος ο Μιλήσιος λέει για την Πελοπόννησο, ότι πριν από την εποχή των Ελλήνων κατοικούταν από βάρβαρους. Ίσως και ολόκληρη η Ελλάδα να ήταν, κάποτε, οικισμός βαρβάρων, αν κρίνουμε από παλαιότερες μαρτυρίες. Γιατί ο Πέλοπας έφερε αποίκους από τη Φρυγία στην Πελοπόννησο, που πήρε το όνομά του. Ο Δαναός έφερε αποίκους από την Αίγυπτο. Δρύοπες, Καύκωνες, Πελασγοί, Λέλεγες και άλλα βάρβαρα έθνη, χώρισαν μεταξύ τους τη χώρα από την κάτω πλευρά του ισθμού. Η περίπτωση ήταν η ίδια και στην άλλη πλευρά του ισθμού. Διότι Θράκες, υπό τον αρχηγό τους Εύμολπο, κατέλαβαν την Αττική. Ο Τηρέας από την Δαυλίδα κατέλαβε τη Φώκαια. Οι Φοίνικες, με τον αρχηγό τους Κάδμο, κατέλαβαν την περιοχή της Καδμείας. Αίονες, Τέμμικες και Ύαντες την Βοιωτία. Μερικά ονόματα δείχνουν τη βαρβαρική καταγωγή τους, όπως Κέκροψ, Κόδρυς, Έοκλος, Κόθυς, Δρύμας και Κρίναχος. Θράκες, Ιλλυριοί και Ηπειρώτες είναι εγκατεστημένοι ακόμη και σήμερα στις άκρες της Ελλάδας. Παλαιότερα η επικράτεια που κατείχαν ήταν πιο εκτεταμένη, αν και ακόμη και τώρα οι βάρβαροι κατέχουν ένα μεγάλο μέρος της χώρας, που, χωρίς αμφιβολία, είναι η Ελλάδα…»

Σχετικά με τον Πέλοπα, λέει ο Στράβων:

«Λέγεται ότι οι Αχαιοί Φθιώτες, που με τον Πέλοπα έκαναν επιδρομή στην Πελοπόννησο, εγκαταστάθηκαν στη Λακωνία, και διακρίθηκαν τόσο πολύ για την ανδρεία τους, ώστε η Πελοπόννησος, που για μεγάλο χρονικό διάστημα ονομαζόταν Άργος, ονομάστηκε τότε Αχαϊκό Άργος. Και όχι μόνο η Πελοπόννησος είχε αυτό το όνομα, αλλά και η Λακωνία ονομάστηκε έτσι ιδιόμορφα».[17]

Η σχέση μεταξύ των Φρυγών και των Αχαιών Φθιωτών με τους οποίους ήρθε ο Πέλοπας δεν διευκρινίζεται από τον Στράβωνα. Ωστόσο, ο Πέλοπας θεωρείται από τους αρχαίους συγγραφείς φρυγικής ή λυδικής καταγωγής. Θεωρείται γιος του Τάνταλου και πατέρας του Ατρέα. Γεννημένος στη Φρυγία ή στη Λυδία, άφησε την πατρίδα του για να εγκατασταθεί στην Ελλάδα, στην Πίσα της Πελοποννήσου.[18] Είναι επίσης ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι ο πατέρας του Τάνταλος σε κάποιες περιπτώσεις αναφέρεται ως «βασιλιάς της Φρυγίας», στην περιοχή της Μικράς Ασίας όπου αργότερα εμφανίζεται το κράτος της Λυδίας, στις αρχές της 1^ης χιλιετίας π.Χ.[19]

Το όνομα Πέλοψ θεωρείται ότι ετυμολογείται από τις λέξεις πελός (φαιός) και ὄψ (όψη).[20] Αυτή η ετυμολογία περιγράφει μια τελετή στην αρχαία Ολυμπία (η οποία βρισκόταν κοντά στην Πίσα) όπου γίνονταν θυσίες σε χθόνιες θεότητες κατά τη διάρκεια της νύχτας προς τιμή του Πέλοπα, πριν γίνουν θυσίες κατά τη διάρκεια της ημέρας προς τιμή του ουράνιου θεού Δία.[21]

Από την παραπάνω αφήγηση του Στράβωνα διαπιστώνουμε ότι στα Μυκηναϊκά χρόνια στην Ελλάδα κατοικούσαν διάφορες φυλές, όπως Δρύοπες, Καύκωνες, Λέλεγες, Αίονες, Τέμμικες, Ύαντες, Φρύγες, Θράκες, Ιλλυριοί, Ηπειρώτες, κ.λπ.

Χαρακτηριστικό είναι επίσης ότι ο Στράβωνας θεωρεί ονόματα όπως Κέκροψ, Κόδρυς, Έοκλος, Κόθυς, Δρύμας, Κρίναχος βαρβαρικά. Παρόλα αυτά, τα ίδια ονόματα θα μπορούσαν κάλλιστα να εμφανιστούν στις επιγραφές της Γραμμικής Β.

Ο ίδιος ο Στράβωνας προφανώς αγνοούσε ότι κατά τη Μυκηναϊκή περίοδο ήδη μιλιόνταν τα Ελληνικά ως κύρια γλώσσα, παρότι γύρω από τη μυκηναϊκή επικράτεια, η ακόμα και μέσα σε αυτήν, θα είχαν απομείνει αρκετές άλλες πελασγικές γλώσσες ή διάλεκτοι, λιγότερο ή περισσότερο συγγενείς με την ελληνική γλώσσα.

Η πιο χαρακτηριστική διαπίστωση είναι δηλαδή ότι η ελληνική γλώσσα, ενώ μπορεί να επηρεάστηκε από τις υπόλοιπες όμορες γλώσσες ή διαλέκτους, μιλιόταν ήδη κατά τη Μυκηναϊκή περίοδο, και κατά πάσα πιθανότητα μιλιόταν αρκετά πριν.

Στοιχεία από τη Γραμμική Β

Στο παρελθόν συνέταξα ένα λεξικό της Γραμμικής Γραφής Β, το οποίο αποτελείται από περισσότερες από 5000 λέξεις.[22] Με μια πρώτη ματιά κάποιος θα μπορούσε να εντυπωσιαστεί από την «Ελληνικότητά» του. Για παράδειγμα, έχουμε κύρια ονόματα, όπως a-ke-ra-wo (ΑρχέλαFος), a-pi-me-de (Αμφιμήδης), e-do-me-ne-u (Ειδομενεύς> Ιδομενεύς), e-te-wo-ke-re-we (ΕτεFοκλέFης> Ετεοκλής), e-u-ru-po-to-re-mo (Ευρυπτόλεμος), o-re-ta (Ορέστας> Ορέστης), te-se-u (Θησεύς), a-re-ka-sa-da-ra (Αλεξάνδρα), te-o-do-ra (Θεοδώρα).

Έχουμε ακόμη ολόκληρες φράσεις, όπως:

i-je-ri-ja do-e-ra e-ne-ka ku-ru-si-jo i-je-ro-jo

ἱερείας δοέλαι ἕνεκα χρυσοῖο ἱεροῖο

(ιέρειας δούλες χάριν χρυσού ιερού).

Κανείς δεν μπορεί να αμφιβάλλει ότι η τελευταία πρόταση είναι ελληνική, όποια κι αν είναι η αμφισημία της γραφής εξαιτίας του συλλαβικού της χαρακτήρα.

Εντούτοις, σε πολλές περιπτώσεις τα προσωπωνύμια μάς φαίνονται ελληνικά επειδή διασώθηκαν στις μετέπειτα περιόδους, ακόμα κι αν αγνοούμε την ετυμολογία τους. Για παράδειγμα, το Αρχέλαος μπορεί να παραχθεί από τις λέξεις αρχή και λαός, αλλά το Ιδομενεύς είναι άγνωστης ετυμολογίας. Υπάρχουν επίσης κύρια ονόματα των οποίων η προέλευση είναι μάλλον «εξωτική.» Έχουμε για παράδειγμα:

ai-ta-ro-we/a-ta-ro-we

Κάποιες ετυμολογήσεις δίνουν τη μεταγραφή ΑιθαλόFες> Αιθαλόεις (από τη λέξη αιθάλη= καπνός). Για μένα η πιο πιθανή μεταγραφή είναι ΑταρόFες, από την ΠΙΕ ρίζα atar-, που σημαίνει «πατέρας». Αυτή η ρίζα μαρτυρείται στο χιττιτικό λεξικό[23], αλλά και στο αρχαίο ελληνικό λεξικό ως ἄττα.[24] Αναρωτιέμαι λοιπόν αν το όνομα είναι ανατόλιας προέλευσης.

e-ke-ri-a-wo

Πρόκειται για κάποιον υψηλά ιστάμενο από την Πύλο (ίσως και ο ίδιος ο άναξ), με το όνομα ΕγχελίαFος/ΕγχελιάFων. Το όνομά του θυμίζει τη φυλή των Εγχελών. Σύμφωνα με τη Βικιπαίδεια, στις αρχαίες πηγές αυτοί εμφανίζονται ως κυρίως μία από τις ιλλυρικές φυλές. Συνδέονται επίσης με τη μυθική αφήγηση του Κάδμου και της Αρμονίας, μια παράδοση βαθιά ριζωμένη στους ιλλυρικούς λαούς.[25]

Υπάρχουν και άλλα πρόσωπα από τις πινακίδες της Γραμμικής Γραφής Β με εξεζητημένα ονόματα, όπως a-di-nwa-ta (ΑδινFάτας), ne-de-wa-ta (ΝεδεFάτας), a-pe-ri-ta-wo (ΑπελιτάFων), ta-ta-ro (Τάνταλος), ονόματα πιθανώς ΙΕ αλλά όχι απαραίτητα ελληνικής προέλευσης.

Στις πινακίδες της Γραμμικής Γραφής Β υπάρχει επίσης ένα πρόσωπο του οποίου το όνομα είναι pu₂-ke-ki-ri. Αυτό το όνομα είναι σαφώς μη ελληνικό. Το αντίστοιχο ελληνικό όνομα θα ήταν Φυγεκλής (*pu-ke-ke-re), και το γεγονός ότι η ανορθογραφία παρατηρείται σε δύο διαδοχικές συλλαβές (ki-ri) δείχνει ότι δεν πρόκειται για λάθος. Επομένως αυτό το πρόσωπο φαίνεται να ήταν ξένο, πιθανώς μινωικής ή λουβικής προέλευσης. (Κάποιοι έχουν υποθέσει ότι πρόκειται για γυναικείο όνομα, π.χ. *Φυγέκρις, αλλά και πάλι το όνομα δεν είναι ελληνικό).

Χαρακτηριστικά είναι πάντως κάποια γυναικεία ονόματα, όπως e-ra-ta-ra (Εράθρα), e-ri-ta (Έριθα), ke-ra-so (Κερασώ), si-ma (Σίμα). Επειδή αυτά τα ονόματα θα μπορούσαν να θεωρηθούν πελασγικά, λόγω της μορφολογίας τους, θα έλεγε κάποιος ότι οι Έλληνες όταν εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα έσμιξαν με γυναίκες από τον προγενέστερο προελληνικό πελασγικό πληθυσμό. Εντούτοις μια τέτοια υπόθεση δεν φαίνεται να στέκει, καθώς το όνομα Έριθα ή Εράθρα είναι τόσο ελληνικό όσο και το όνομα e-ru-to-ro (Ερυθρός= «κόκκινος»), που επίσης απαντάται στα κείμενα της Γραμμικής Β.

Να σημειώσουμε επίσης ότι ανάλογα με τα παραπάνω ονόματα, που επίσης θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν πελασγικά, αναφέρονται σε άντρες, όπως si-ma-ko (Σίμακος), si-no-u-ro (Σίνουρος), su-di-ni-ko (Σύδνικος), ku-ra-no (Κυλάνος), ku-pe-se-ro (Κύψελος), ku-ka-da-ro (Κυκάδαρος). Η μορφολογία τέτοιων ονομάτων δεν είναι «λιγότερο ελληνική» από εκείνη ονομάτων όπως Ορέστης ή Θησεύς, παρότι τα δύο τελευταία ονόματα έγιναν στη συνέχεια πιο γνωστά. Για παράδειγμα, όπως από τον Θησέα προέκυψε το τοπωνύμιο Θησείο, έτσι και από τον Κύψελο προήλθε το τοπωνύμιο Κυψέλη. Δεν μπορεί δηλαδή να γίνει σαφής διαχωρισμός ανάμεσα σε ονόματα «μυκηναϊκά- ελληνικά» και ονόματα «πελασγικά- προελληνικά».

Στις πινακίδες της Γραμμικής Γραφής Β φαίνεται επίσης ότι οι Μυκηναίοι είχαν πρόβλημα να προφέρουν τοπωνύμια και εθνωνύμια κοινά στα Νέα Ελληνικά. Για παράδειγμα:

e-u-te-re-u

Πρόκειται κατά πάσα πιθανότητα για την Εύτρηση. Οι Μυκηναίοι πρόφεραν το όνομα ως Ευτρεύς, αντί για *e-u-te-re-si (Εύτρησις), αποφεύγοντας την κατάληξη -sis, ή αγνοώντας την ετυμολογία που είδαμε για το τοπωνύμιο προηγουμένως.

da-pu₂-ri-to-jo

Πρόκειται προφανώς για τον Λαβύρινθο, στο μινωικό ανάκτορο. Οι Μυκηναίοι πρόφεραν το όνομα ως δαφύρινθος (*da-pu₂-ri-to), με ‘δ’ και όχι ‘λ’, αντί για «λαβύρινθος» όπως είναι στα Νέα Ελληνικά. Επομένως η πελασγική, προ-μυκηναϊκή, μορφή του ονόματος έχει επικρατήσει.

ko-ro-ku-ra-i-jo

Πρόκειται πιθανώς για το εθνικό όνομα της Κέρκυρας. Οι Μυκηναίοι το νησί το ονόμαζαν Κροκύλη/Κρόκυλα (*ko-ro-ku-ra), αντί Κόρκυρα (*ko-ku-ra), σαν να μην γνώριζαν την προέλευση του ονόματος: κερκέτης (έρμα πλοίου), κερκίς (σαΐτα υφαντικής), κέρκουρος (ελαφρύ πλοίο), κέρκος (ουρά).[26] Έτσι, αν Κέρκυρα σημαίνει «νησί με μακριά ουρά (από το σχήμα του)», οι Μυκηναίοι το αγνοούσαν.

ko-ri-si-jo (Κορίνσιος)

za-ku-si-jo (Ζακύνσιος)

ka-ra-pa-so (Κράπασος)

Οι Μυκηναίοι έλεγαν Κορίνσιος αντί Κορίνθιος, Ζακύνσιος αντί Ζακύνθιος, Κράπασος αντί Κάρπαθος (το *Κάρπασος στη Γραμμική Β θα γραφόταν ως *ka-pa-so).

Από τους τύπους Κορίνσιος/Ζακύνσιος, κάποιοι θα μπορούσαν να πουν ότι οι Μυκηναίοι είχαν πρόβλημα να προφέρουν το σύμπλεγμα -νθ- επειδή είναι «προελληνικό». Είδαμε όμως σε αυτήν τη μελέτη ότι το εν λόγω σύμπλεγμα είναι δευτερογενές, ότι δηλαδή προκύπτει κατά κύριο λόγο από θέματα που λήγουν σε -ν και καταλήξεις σε -σος/-τος/-θος. Πιθανότατα την εποχή των Μυκηναίων υπήρχαν ήδη κάποιοι ελληνόφωνοι Πελασγοί που έλεγαν Κόρινθος αντί για Κόρινσος, ή Κάρπαθος αντί για Κράπασος, και ότι οι Μυκηναίοι απλά ήρθαν αργά στο παιχνίδι της ελληνικής γλώσσας.

Ένα ακόμα σημείο που αξίζει τον κόπο να αναφέρουμε είναι ότι εκτός από τους Λακεδαιμόνιους (ra-ke-da-mi-ni-jo), Αχαιούς (a-ka-wo) και Αργείους (a-ke-jo), στα μυκηναϊκά κείμενα αναφέρονται και οι Δωριείς (do-ri-je-u). Οι Δωριείς δηλαδή υπήρχαν στην Ελλάδα από τη Μυκηναϊκή περίοδο. Είδαμε πρωτύτερα ότι οι Δωριείς πιθανώς κατάγονταν από τα Όλουρα/*Δόλουρα> Δώριον (συγκρίνετε το Δορύλαιο στη Μικρά Ασία). Το όνομα *Δόλουρα είναι χαρακτηριστικά πελασγικό. Επομένως οι Πελασγοί Έλληνες πρέπει να προηγούνται χρονολογικά των Μυκηναίων Ελλήνων.

Στοιχεία από τα Χιττιτικά κείμενα

Attarsiyas και Madduwattas

Ο Attarsiyas και ο Madduwattas ήταν δύο εξέχοντα πρόσωπα, γνωστοί για τις συγκρούσεις τους στη Δυτική Ανατολία γύρω στα τέλη του 15^ου και στις αρχές του 14^ου αιώνα π.Χ. Οι αλληλεπιδράσεις τους τεκμηριώνονται κυρίως στο Κατηγορητήριο του Madduwattas, ένα κείμενο των Χιττιτών που χρησιμεύει ως η κύρια πηγή πληροφοριών για την ιστορία τους.[27]

Ενώ ο Madduwattas αναφέρεται ως πολέμαρχος ο οποίος επέδραμε στη Δυτική Μικρά Ασία, ο Attarsiyas ήταν πολέμαρχος από την Ahhiyawa, ο οποίος έζησε γύρω στο 1400 π.Χ. Αυτός είναι γνωστός από ένα μόνο χιττιτικό κείμενο το οποίο αφηγείται τις στρατιωτικές του δραστηριότητες στη Δυτική Ανατολία και στην Alasiya (το χιττιτικό όνομα της Κύπρου). Οι μελετητές έχουν σημειώσει πιθανές συνδέσεις μεταξύ του ονόματός του και του Ατρέα από την ελληνική μυθολογία (όπως επίσης μεταξύ του ονόματος Ahhiyawa και των Αχαιών).[28]

Χαρακτηριστική όντως είναι η ομοιότητα μεταξύ των ονομάτων Attarsiyas και Ατρέας. Το όνομα Ατρεύς δεν αναφέρεται στα μυκηναϊκά κείμενα. Υπάρχει εντούτοις το όνομα ΑδινFάτας (στο οποίο αναφερθήκαμε προηγουμένως). Η ομοιότητά του με το όνομα Madduwattas είναι εντυπωσιακή. Αναφέραμε προηγουμένως ότι το όνομα ΑδινFάτας δεν μοιάζει ελληνικό. Τώρα η υποψίες μας επιβεβαιώνονται με την παρουσία ίδιου ή παρεμφερούς ονόματος στην Μικρά Ασία. Σε ό,τι αφορά τη σύγκριση των ονομάτων Attarsiyas και Ατρέας, φαίνεται ότι το ελληνικό όνομα (Ατρέας) προέρχεται από ένα μη ελληνικό όνομα (Attarsiyas). Παραδόξως όμως αυτός ο τελευταίος θεωρείται ηγέτης των Ahhiyawa (δηλαδή των Αχαιών).

Ahhiyawa και Arzawa

Ενώ πολλοί έχουν συνδέσει τους Ahhiyawa με τους Αχαιούς, ίσως είμαι ο πρώτος (κι αν όχι ο πρώτος, τότε ένας από τους πρώτους) που τολμά να συνδέσει τους Arzawa με τους Αργείους. Η γη των Ahhiyawa, καθώς φαίνεται από τα Χιττιτικά κείμενα, βρίσκεται δυτικά του βασιλείου των Χιττιτών, στη Δυτική Μικρά Ασία. Μπορεί ωστόσο να αποτελεί προέκταση των Μυκηναίων- Αχαιών, με κατακτήσεις τους στα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας.[29]

Παρόμοιους συλλογισμούς μπορούμε να κάνουμε και για το βασίλειο της Arzawa, καθώς φαίνεται ότι η Έφεσος (στα χιττιτικά κείμενα Apasa), η οποία βρισκόταν στα παράλια της Δυτικής Μικράς Ασίας, ήταν μέρος του βασιλείου τους. Το πρόβλημα ωστόσο είναι ότι η περιοχή της Arzawa φαίνεται να κατοικείται από Λούβιους, με Λούβιους ηγεμόνες (με ονόματα όπως Kupanta-Kurunta, Tarhundaradu, ή Uhha-Ziti)[30]

Ίδρυσαν Έλληνες, νωρίς στην προϊστορία, αποικίες στη Μικρά Ασία, πριν φτάσουν οι Λούβιοι στην ίδια περιοχή; Ή μήπως τόσο οι Αχαιοί όσο και οι Αργείοι ήταν αρχικά λουβικά φύλλα τα οποία κάποια στιγμή (π.χ. στο τέλος της Εποχής του Χαλκού) εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα; Προσωπικά πιστεύω ότι πιο συναινετικός και ενοποιητικός τρόπος να βγούμε από αυτό το δίλλημα είναι να υποθέσουμε ότι τόσο τα Ελληνικά όσο και τα Λουβικά μιλιόνταν ήδη στην Ελλάδα και στην Μικρά Ασία αντίστοιχα, ενώ οι νεοφερμένοι «ΙΕ» λαοί από τις Στέπες απλώς υιοθέτησαν τις αντίστοιχες γλώσσες. Για παράδειγμα, το όνομα Arzawa περιέχει το ίδιο θέμα (arz-) με το Άργος (αργ-). Εξάλλου, η Άργισσα στη Θεσσαλία περιέχει το ίδιο θέμα. Αλλά το Άργος, όπως είδαμε, κατοικείται συνεχώς από την 5^η χιλιετία π.Χ., ενώ η Άργισσα ιδρύθηκε την 7^η χιλιετία π.Χ. Πιστεύω δηλαδή ότι θα πρέπει να πάμε αρκετά πίσω στο χρόνο για να εξηγήσουμε την κοινή προέλευση τέτοιων τοπωνυμίων/εθνωνυμίων, σίγουρα νωρίτερα από την περίοδο των Μυκηναίων, των Λουβίων και των Χιττιτών της 2^ης χιλιετίας π.Χ.

Συμπερασματικά, οι αναφορές από τις μυθολογικές παραδόσεις των Αρχαίων Ελλήνων για Μυκηναίους ήρωες ξένης καταγωγής (Κάδμος, Δαναός, Πέλοψ), φαίνεται να επιβεβαιώνονται από τα στοιχεία των επιγραφών της Γραμμικής Γραφής Β για Μυκηναίους ηγεμόνες και αξιωματούχους με ξενικά ονόματα (ΕγχελιάFων, ΑδινFάτας, pu₂-ke-ki-ri), και Μυκηναίους γραφείς που δυσκολεύονταν να προφέρουν σωστά ελληνικά ονόματα/τοπωνύμια (*δαφύρινθος, Κρόκυλα, Κράπασος, κ.λπ.). Αυτές οι αναφορές ενισχύονται και από τα κείμενα των Χιττιτών, με κύρια ονόματα όπως Attarsiyas και Madduwattas, και τοπωνύμια/εθνωνύμια όπως Ahhiyawa και Arzawa.

Στο παρελθόν πιστευόταν ότι η ελληνική γλώσσα ήρθε στην Ελλάδα με την κάθοδο των Δωριέων, γύρω στο 1200 π.Χ. Τώρα πλέον, καθώς έχει αποδειχθεί ότι η γλώσσα της μυκηναϊκής Ελλάδας ήταν τα Ελληνικά, και, καθώς οι Δωριείς αναφέρονται στις μυκηναϊκές επιγραφές, ο ερχομός των Ελλήνων έχει τοποθετηθεί στις αρχές της 2^ης χιλιετίας π.Χ.

Θεωρείται ότι υπήρξαν δύο πιθανά κύματα εισβολών κατά τη 2^η χιλιετία π.Χ. Ένα κύμα από το βορρά, αποτελούμενο από παλαιοβαλκανικούς πληθυσμούς, οι οποίοι σχετίζονται με τη γκρίζα μινυακή κεραμική,[31] και ίσως ένα δεύτερο κύμα από την Μικρά Ασία, αποτελούμενο από Λουβίους,[32] και πιθανώς άλλα φύλλα. Κανένα όμως από αυτά τα κύματα δεν φαίνεται να έφερε την ελληνική γλώσσα στην Ελλάδα.

Οι Μυκηναίοι, παρότι πιστεύω ότι δεν ήταν οι πρώτοι Έλληνες (ενώ οι Μυκηναίοι ηγεμόνες μπορεί να μην ήταν καν Έλληνες), συνέβαλλαν σημαντικά στη συγκέντρωση, καθιέρωση και διάδοση της ελληνικής γλώσσας. Σημαντικό είναι επίσης το γεγονός ότι το ελληνικό γλωσσικό υπόστρωμα διέσωσε στοιχεία διαλέκτων και γλωσσών άλλων λαών (Φρύγες, Θράκες, Λούβιοι, Μινωίτες, κ.λπ.) που πλέον έχουν χαθεί. Ωστόσο, η ελληνική γλώσσα, παρότι κι άλλες γλώσσες μπορεί να συνέδραμαν στη διαμόρφωσή της, πρέπει ήδη να μιλιόταν, σίγουρα πριν την 2^η χιλιετία π.Χ.

Απόσπασμα από το κείμενό μου H πελασγική καταγωγή της ελληνικής γλώσσας.

[1] Στράβων, Γεωγραφικά (9.2.3).

[2] [https://www.ascsa.edu.gr/uploads/media/hesperia/146938.pdf]

[3] [https://en.wikipedia.org/wiki/Cadmus#:~:text=The%20etymology%20of%20Cadmus's%20name,or%20%22from%20the%20east%22.]

[4] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0072%3Aentry%3Dka%2Fdw]

[5] [https://en.wiktionary.org/wiki/%E1%BC%81%CF%81%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%B1#:~:text=From%20%E1%BC%81%CF%81%CE%BC%CF%8C%CF%82%20(harm%C3%B3s%2C%20%E2%80%9Cjoint,fit%2C%20fix%20together%E2%80%9D).]

[6] Στράβων, Γεωγραφικά (8.6.9).

[7] [https://en.wikipedia.org/wiki/Danaus]

[8] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgelanh%2Fs]

[9] [https://en.wikipedia.org/wiki/Pelasgus_(king_of_Argos)]

[10] [https://en.wikipedia.org/wiki/Dardani]

[11] [https://en.wikipedia.org/wiki/Dardanians_(Trojan)#:~:text=The%20Dardanoi%20(Greek:%20%CE%94%CE%AC%CF%81%CE%B4%CE%B1%CE%BD%CE%BF%CE%B9;,Vergil%20such%20as%20the%20Aeneid.]

[12] [https://en.wikipedia.org/wiki/Denyen]

[13] [https://lsj.gr/wiki/%CE%B4%CE%B7%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CF%8C%CF%82]

[14] [https://lsj.gr/wiki/%CE%B4%CE%B7%CE%BD]

[15] [https://en.wikipedia.org/wiki/Hyksos]

[16] [https://en.wikipedia.org/wiki/Luwians#:~:text=There%20is%20no%20consensus%20on%20Luwian%20origins,new%20populations%20including%20speakers%20of%20Anatolian%20languages.]

[17] Στράβων, Γεωγραφικά (8.1.2)

[18] [https://en.wikipedia.org/wiki/Pelops]

[19] [http://en.wikipedia.org/wiki/Tantalus]

[20] [https://lsj.gr/wiki/%CE%A0%CE%AD%CE%BB%CE%BF%CF%88]