Παραθέτω κάποια ενδεικτικά τοπωνύμια από την Αττική με καταλήξεις σε -σσος/-ττος, για να δούμε ότι μπορούμε να ετυμολογήσουμε αυτά τα τοπωνύμια στην ελληνική γλώσσα:
Αρδηττός
Από το ἄρδω= αρδεύω, μελλ.
ἄρσω.[1] Η
ετυμολογία θεωρείται άγνωστη. Κάποιοι έχουν υποθέσει ότι πρόκειται για
«πελασγικό» δάνειο. Εντούτοις η ρίζα αρ- είναι ευρέως διαδεδομένη στην
ελληνική γλώσσα, καθώς απαντάται σε πολλές λέξεις με σημασία σχετική με τη γη,
όπως άρουρα, άροτρο, άργος και αγρός, κ.λπ.[2]
Το ρήμα ἀρόω/ἀρῶ (οργώνω), μελλ. ἀρόσσω,[3]
είναι σίγουρα της ίδιας προέλευσης, και από την ίδια ρίζα αρ-/αργ-/αγρ-
προφανώς προέρχονται και οι λέξεις άγρα (κυνήγι) και αγορά.
Ας προσέξουμε επίσης και τις
καταλήξεις -σω/-όσσω για τον μέλλοντα των ρημάτων άρδω και
αρώ που προαναφέραμε. Αν όλα αυτά τα θέματα και οι καταλήξεις είναι
«προελληνικής» προέλευσης τότε μάλλον δεν απομένει καμία λέξη που να είναι
«ελληνική».
Βριλησσός/Βριλισσός
Από το πρόθεμα βρι- και
τη λέξη λισσός.
Σχετικά με το πρόθεμα βρι-:
«ἐπὶ τοῦ μεγάλου καὶ ἰσχυροῦ καὶ χαλεποῦ τίθεται».[4]
Συγκρίνετε τα βριαρός (δυνατός), βρίθω (είμαι γεμάτος), βριήπυος
(αυτός που φωνάζει δυνατά).
Σχετικά με τη λέξη λισσός=
λείος, ολισθηρός: «λισσὴ αἰπεῖάτε εἰς ἅλα πέτρη».[5]
Δηλαδή, ο Βριλησσός (αρχαία
ονομασία του Πεντελικού Όρους) ονομαζόταν έτσι επειδή ήταν γεμάτος από λεία,
λευκά πετρώματα (το Πεντελικό μάρμαρο).[6]
Γαργηττός
Από το γαργαίρω= είμαι
γεμάτος ή πλημμυρισμένος από κάτι.[7]
Εξού και τα γάργαρα= σωρός, πλήθος, αφθονία.[8]
Πρόκειται για λέξη ονοματοποιημένη, με αναδιπλασιασμό. Το θέμα γαρ-
δηλαδή επαναλαμβάνεται στη λέξη. Το τοπωνύμιο Γαργηττός επομένως
προκύπτει από τον «γαργαρισμό» του τρεχούμενου νερού. Τέτοιες λέξεις (γαργαρίζω,
τιτιβίζω, αλαλάζω, κακαρίζω, κ.ο.κ.) προέρχονται από
αρχέγονες ρίζες που μιμούνται φυσικούς ήχους. Ως εκ τούτου αυτές οι λέξεις σε
μια γλώσσα δύσκολα αντικαθίστανται.
Ἰλισσός/Εἰλισσός
Από το *ἰλίσσω=
σκεπάζω, καταχώνω. Παρατίθεται ο τύπος ἰλίσσαι/εἰλῦσαι= καταχῶσαι.[9]
Εξού και η ἰλύς (λάσπη).[10]
Κηφισός
Από το κεύθω= καλύπτω,
σκεπάζω,[11] όπου
κεύθος= βάθος.[12]
Και των δύο μεγάλων ποταμών
της Αττικής οι ονομασίες συνδέονται με τις ποσότητες λάσπης που μετέφεραν.
Λυκαβηττός
Από τη λέξη λυκάβας (το
έτος). Εξού και η λύκη (φως, ημέρα), ή το λυκαυγές (ξημέρωμα).[13]
Όπως είδαμε στην προηγούμενη ανάρτηση για τις
λέξεις με κατάληξη -νθός (με θέμα που λήγει σε ν, και κατάληξη -θος),
έτσι και τα τοπωνύμια της Αττικής, και γενικότερα λέξεις, με κατάληξη -σσός,
μπορεί να παράγονται με τον ίδιο τρόπο. Ο τύπος λαβύρινθος (< *λαβύρινς),
για παράδειγμα, θα μπορούσε ισοδύναμα να μετατραπεί σε *λαβύρινσος/*λαβύρισσος.
Τα συμπλέγματα -νθ-, και -σσ- ή -ττ-, παράγονται από τους
μετασχηματισμούς της ίδιας γλώσσας, δεν προέρχονται από κάποια άλλη γλώσσα. Η
ελληνική γλώσσα δηλαδή φαίνεται ότι εξελίχθηκε από το προγενέστερο πελασγικό
ιδίωμα.
[1] [https://lsj.gr/wiki/%E1%BC%84%CF%81%CE%B4%CF%89]
[2] [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%86%CF%81%CE%B9%CE%BF#:~:text=%CE%97%20%CF%81%CE%AF%CE%B6%CE%B1%20%CE%B1%CF%81%2D%20%CE%B1%CF%80%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%AC%CF%84%CE%B1%CE%B9%20%CF%83%CE%B5,%2C%20%CE%AC%CF%81%CF%89%CE%BC%CE%B1%2C%20%CE%91%CF%81%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%AF%CE%B1%2C%20%CE%BA.]
[3] [https://lsj.gr/wiki/%E1%BC%80%CF%81%CF%8C%CF%89]
[4] [https://lsj.gr/wiki/%CE%B2%CF%81%CE%AF]
[5] [https://lsj.gr/wiki/%CE%BB%CE%B9%CF%83%CF%83%CF%8C%CF%82]
[6] [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%92%CF%81%CE%B9%CE%BB%CE%B7%CF%84%CF%84%CF%8C%CF%82]
[7] [https://lsj.gr/wiki/%CE%B3%CE%B1%CF%81%CE%B3%CE%B1%CE%AF%CF%81%CF%89]
[8] [https://lsj.gr/wiki/%CE%B3%CE%AC%CF%81%CE%B3%CE%B1%CF%81%CE%B1]
[9] [https://lsj.gr/wiki/%E1%BC%B0%CE%BB%CE%AF%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%B9]
[10] [https://lsj.gr/wiki/%E1%BC%B0%CE%BB%CF%8D%CF%82]
[11] [https://lsj.gr/wiki/%CE%BA%CE%B5%CF%8D%CE%B8%CF%89]
[12] [https://lsj.gr/wiki/%CE%BA%CE%B5%CF%8D%CE%B8%CE%BF%CF%82]
[13] [https://lsj.gr/wiki/%CE%BB%CF%8D%CE%BA%CE%B7]