ΠΑΡΑ ΔΗΜΟΝ ΟΝΕΙΡΩΝ: Θεματική ανάλυση τοπωνυμίων της Ελλάδας

Εδώ θα αναφέρω κάποια επιπλέον τοπωνύμια «στρατηγικής σημασίας», τα οποία κατοικούνται από την προϊστορική περίοδο, ενώ τα ονόματά τους μπορούν να έχουν νόημα στην ελληνική γλώσσα. Χαρακτηριστικό επίσης των περισσοτέρων από αυτές τις πόλεις ή τοποθεσίες είναι ότι κατοικούνταν συνεχώς, μέχρι και την περίοδο όπου πλέον μαρτυρήθηκε η ελληνική γλώσσα. Παραθέτω τα τοπωνύμια με αλφαβητική σειρά:

Άργισσα

Η Άργισσα παρατίθεται και ως Άργουρα ή Άργουσσα. Υπάρχει ακόμα η Αργιθέα στην Θεσσαλία και στην Αττική.

Η Άργισσα, η οποία βρίσκεται κοντά στη Λάρισα, θεωρείται ότι κατοικήθηκε συνεχώς από την 7^η χιλιετία π.Χ. έως και την Εποχή του Χαλκού, με τα κατώτερα στρώματα κατοίκησης να ανάγονται στις αρχές τις 7^ης π.Χ. χιλιετίας, παράλληλα με το Σέσκλο και την Κνωσσό. Τα στοιχεία ραδιενεργού άνθρακα και η τυπολογία των εργαλείων υποδηλώνουν ότι οι πρώτοι άποικοι έφτασαν λίγο μετά την έναρξη της γεωργίας στη δυτική Ανατολία.[1]

Η Άργισσα της Θεσσαλίας είναι ακρογωνιαίας σημασίας στην ανάλυσή μας γιατί περιέχει ελληνικό θέμα (αρ-, εξού και αργός/αγρός). Αν αυτό αληθεύει τότε και η κατάληξη -ισσα θα είναι εξίσου ελληνική. Έχουμε δηλαδή τη ρίζα μιας ελληνικής λέξης (αγρός), μαζί με όλα τα παράγωγά της (π.χ. άρουρα, άροτρο, αρόω, αρουραίος, κ.ο.κ.) από την αρχή της Νεολιθικής περιόδου.

Άργος

Το Άργος της Πελοποννήσου περιέχει την ίδια ρίζα (αρ-) με την Άργισσα, που μόλις αναφέραμε. Η πόλη θεωρείται ότι κατοικείται συνεχώς από την 5^η π.Χ. χιλιετία. Η ετυμολογία της λέξης Άργος θεωρείται ότι σχετίζεται είτε με τη λέξη αργός (λευκός, αστραφτερός), είτε με τη λέξη αγρός. Με την τελευταία ετυμολογία συντάσσεται και ο Στράβωνας.[2]

Προσωπικά εντάσσομαι με την άποψη του Στράβωνα, καθώς είναι εμφανές ότι η λέξη άργος έχει τη σημασία του «αγρού», της «γης», ή της «πεδιάδας», αφού και η λέξη άρουρα, όπως είδαμε, και η οποία παρατίθεται στα μυκηναϊκά κείμενα με τη σημασία της «καλλιεργήσιμης γης», μαρτυρείται στα αιγυπτιακά κείμενα ως arura από την εποχή του Παλαιού Βασιλείου (3^η χιλιετία π.Χ.), ως μονάδα μέτρησης επιφανείας.

Οι πρώτοι γεωργοί δηλαδή, οι οποίοι, όπως θεωρείται, ήρθαν στην Ελλάδα από την Ανατολία, χρησιμοποιούσαν την ίδια λέξη για την καλλιεργήσιμη γη με τους αγρότες που εγκαταστάθηκαν στην Αίγυπτο. Μπορούμε έτσι να ακολουθήσουμε την πορεία μιας λέξης, από την Άργισσα της Θεσσαλίας (και το «Πελασγικό Άργος»), έως το Άργος της Πελοποννήσου (το «Ελληνικό Άργος»), πολύ πριν εμφανιστούν οι όποιοι «Ινδοευρωπαίοι».

Γόρτυνα

«Μετά την Κνωσό, η πόλη Γόρτυνα φαίνεται να κατείχε τη δεύτερη θέση σε τάξη και δύναμη. Διότι όταν αυτές οι πόλεις ενεργούσαν σε συνεννόηση, υποτάσσανε όλους τους υπόλοιπους κατοίκους, και όταν διχάζονταν, υπήρχε διχόνοια σε όλο το νησί· και όποια πόλη προσαρτούσε η Κυδωνία, ήταν γι’ αυτούς η πιο σημαντική προσχώρηση», μαρτυρεί ο Στράβων.[3]

Σε ό, τι αφορά τη Γόρτυνα, πόλη με το ίδιο όνομα υπήρχε τόσο στην Κρήτη όσο και στην Αρκαδία. Η Γόρτυνα της Κρήτης κατοικήθηκε από την 3^η χιλιετία π.Χ. Αν η Γόρτυνα της Αρκαδίας είναι η μητρική πόλη, τότε η τελευταία θα είναι ακόμα παλαιότερη. Από τον τύπο Καρύταινα (πόλη που βρίσκεται κοντά στην αρκαδική Γόρτυνα), μπορούμε να ετυμολογήσουμε το Γόρτυνα, ως «καρυδιά». Ο τύπος που μπορούμε να ανασυνθέσουμε είναι *γόρτυν/*γόρτυνς, από τον οποίο εξελίχθηκε ο μεταγενέστερος τύπος κάρυον (καρύδι). Ενδιαφέρον έχει επίσης η εξέλιξη της κατάληξης από τον αρχικό τύπο -υ(ν)να, στον μεταγενέστερο τύπο -αινα. Αυτές οι μετατροπές από τον παλιότερο «πελασγικό» τύπο, στον νεότερο «ελληνικό» τύπο, γίνονται ομαλά, χωρίς γλωσσική αντικατάσταση.

Ελεύθερνα

Συμπεριλαμβάνω την Ελεύθερνα στην ανάλυσή μου λόγω της σημασίας του ονόματος αυτής της πόλης. Από το όνομα αυτό και τη πελασγική θεά Ειλειθυία προέρχεται και η λέξη ελευθερία.

Παρότι η ευρύτερη περιοχή της αρχαίας Ελεύθερνας θα κατοικείτο τουλάχιστον από την μινωική περίοδο, αυτήν την πόλη θεωρείται ότι την ίδρυσαν Δωριείς τον 9^ο π.Χ. αιώνα. Σύμφωνα με τον λεξικογράφο Στέφανο Βυζάντιο, το αρχικό όνομα της πόλης ήταν Σάτρα (πιθανότατα προέρχεται από τους αρχαϊκούς τύπους Σάταρα ή Σάτυρα (με τις παραλλαγές Σάωρος ή Άωρος), και στη συνέχεια μετονομάστηκε σε Απολλωνία, από τον πολιούχο θεό της πόλης Απόλλωνα, που έφερε και το προσωνύμιο Απόλλων Ελευθέριος, και επικράτησε τελικά η ονομασία Ελεύθερνα. Κατά μια άλλη εκδοχή, το Ελεύθερνα προέρχεται από το προσωνύμιο της θεάς Δήμητρας Ελευθούς.[4]

Παρεμπιπτόντως, βρήκα μια πόλη Satara στην Ινδία,[5] η οποία συνάδει με το, κατά πάσα πιθανότητα, μινωικό όνομα Σάταρα. Στη γλώσσα Μαράτι, satara σημαίνει «επτά πύλες». Το όνομα προκύπτει από τις σανσκριτικές λέξεις sapta (επτά) and dhara (θήρα).[6] Αν βέβαια το παλιό όνομα της Ελεύθερνας (< Σάταρα) είχε την ίδια ή παρεμφερή ετυμολογία, αυτό θα σήμαινε ότι η γλώσσα των Μινωιτών ήταν ΙΕ προέλευσης.

Πέρα από αυτό, το μεταγενέστερο όνομα Ελεύθερνα θα πρέπει να προϋπήρχε της έλευσης των Δωριέων στην πόλη κατά την διάρκεια της 1^ης χιλιετίας π.Χ., αλλά, κατά πάσα πιθανότητα, και οι Δωριείς χρησιμοποιούσαν τοπωνύμια αυτού του τύπου. Εξάλλου, έχουμε το τοπωνύμιο Ἐλευθεραὶ από τα Γεωγραφικά του Στράβωνα (αρχαίες Ελευθερές). Ο τύπος Ελεύθερνα είναι δηλαδή ένας παλαιότερος τύπος, ο οποίος εξελίχθηκε στον μεταγενέστερο τύπο Ελευθερές.

Η ρίζα του τοπωνυμίου προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα ἐλεύθω (έρχομαι),[7] από όπου προκύπτει και η λέξη ἐλεύθερος. Για την τελευταία λέξη δίνεται ετυμολογία από το ΠΙΕ h₁lewdʰ- (αναπτύσσομαι, ο λαός, η φυλή). Ομόρριζο θεωρείται το λατινικό līber.[8]

Από αυτήν την τελευταία λέξη ωστόσο προέρχονται και οι σύγχρονες αγγλικές λέξεις liberation (απελευθέρωση), ή labor (τοκετός). Η σημασία δηλαδή του ρήματος ἐλεύθω/ἐλεύσομαι είναι βαθύτερη, έχοντας αρχικά την έννοια του «γεννιέμαι» ή «λυτρώνομαι».

Σε ό,τι αφορά τα επίθετα του Απόλλωνα Ελευθέριου ή της Δήμητρας Ελευθούς, παραπέμπουν στη πελασγική θεότητα Ειλειθυία. Το όνομα της απαντάται με διάφορες παραλλαγές, όπως Εἰλείθυια, Ἐλεύθυια, Ἐλευθία, Ἐλυσία, ή Ἐλευθώ. Η Ειλειθυία ήταν η ελληνική θεά του τοκετού. Σύμφωνα με την Βικιπαίδεια, στο σπήλαιο της Αμνισού στην Κρήτη, η θεά σχετιζόταν με την ετήσια γέννηση του θεϊκού παιδιού, και η λατρεία της συνδέεται με τον Ενεσίδαονα, που ήταν η χθόνια όψη του θεού Ποσειδώνα. Είναι πιθανό η λατρεία της να σχετίζεται με τη λατρεία της Ελευσίνας. Η πρωιμότερη καταγεγραμμένη μορφή του ονόματος είναι το μυκηναϊκό e-re-u-ti-ja, το οποίο απαντάται στις πινακίδες της Γραμμικής Γραφής Β.[9]

Προφανώς και το όνομα Ἐλευσίς είναι της ίδιας προέλευσης (από το ἔλευσις). Σε ό,τι αφορά το όνομα της Ειλειθυίας, οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν ότι είναι προελληνικό. Εντούτοις το όνομα μπορεί να προκύψει από τη μετοχή παρακειμένου ἐληλυθώς/ἐληλυθυῖα, του ρήματος ἐλεύθω/ἔρχομαι. Αν δηλαδή λέξεις όπως έρχομαι, έλευση και ελευθερία είναι «προελληνικής» προέλευσης, τότε πραγματικά δεν απομένει τίποτα στην ελληνική γλώσσα που να είναι «ελληνικό». Ακόμη και η λέξη «προέλευση» είναι της ίδιας προ-έλευσης.

Εύτρησις

Η Εύτρηση είναι ένα σημαντικό τοπωνύμιο λόγω του ελληνικού ονόματός του, και επειδή ο αρχαιολογικός ορίζοντας της πόλης εγκαινιάζει την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού στην Ελλάδα (3200 π.Χ.). Αυτός ο ορίζοντας θεωρείται ότι εξελίχθηκε κατευθείαν από τον προγενέστερο νεολιθικό ορίζοντα της κεντρικής και νότιας Ελλάδας.[10]

Η πόλη επίσης φαίνεται ότι κατοικήθηκε συνεχώς μέχρι και το τέλος της μυκηναϊκής περιόδου (1200 π.Χ.). Αν αυτό είναι αληθές τότε το όνομα της πόλης μπορεί να είναι τόσο παλιό όσο και η ίδια η πόλη.

Σε ό,τι αφορά την ετυμολογία του ονόματος, προκύπτει από τις λέξεις εὖ, το οποίο εκφράζει την καλή ιδιότητα,[11] και το τρῆσις (άνοιγμα, διάτρηση),[12] προσφέροντας προφανώς μια περιγραφή της τοποθεσίας όπου βρισκόταν η πόλη.

Το σημαντικό είναι ότι αν το όνομα Εύτρησις έχει διασωθεί από την αρχή της ίδρυσης της πόλης, τότε η ελληνική γλώσσα θα ήταν σε σημαντικό βαθμό διαμορφωμένη ήδη από την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού.

Ιεράπυτνα

Σύμφωνα με την Βικιπαίδεια, η ίδρυση της πόλης χάνεται στα μυθικά χρόνια, όταν την ίδρυσαν οι Κορύβαντες, οι οποίοι ήρθαν στην Ιεράπυτνα από τη Ρόδο (εξού και η ονομασία Κάμειρος, η οποία ήταν αρχαία ροδίτικη πόλη). Παλαιότερες ονομασίες της Ιεράπυτνας ήταν Κύρβα (από τον πρώτο της οικιστή που είχε το ίδιο όνομα), Κάμιρος, Πύτνα (= λόφος). Η θέση της αρχαίας Ιεράπυτνας, ήταν σε απόσταση ενός χιλιομέτρου από τη σημερινή πόλη, στη νοτιοανατολική Κρήτη.[13]

Ο τύπος Ιεράπετρα υπονοεί ότι ο προγενέστερος τύπος Ιεράπυτνα ετυμολογείται ως «ιερή πέτρα», εξού και η ερμηνεία ότι πύτνα σημαίνει «πέτρα, βράχος». Ωστόσο δεν είναι βέβαιο αν το πρώτο συνθετικό της λέξης είχε τη σημασία «ιερός», ή αν πρόκειται για παραφθορά κάποιας άλλης λέξης στην τοπική διάλεκτο.

Η λέξη Κύρβα θυμίζει τους Κορύβαντες, οι οποίοι σχετίζονται με την αρχαία Φρυγία. Η λέξη Κάμειρος θυμίζει το κάμιλλος, και σχετίζεται με την περιοχή της αρχαίας Λυκίας. Το πύτνα μπορεί να θεωρηθεί ως ένας πελασγικός τύπος. Τα τρία αυτά ονόματα (Κύρβα, Κάμειρος, Πύτνα) μπορεί να υπονοούν τρεις διαφορετικούς πληθυσμούς στο νησί σε τρεις διαφορετικές περιόδους, ή απλά τρεις εναλλακτικές ονομασίες για την πόλη, με τρία διαφορετικά ή παρεμφερή νοήματα.

Πάντως, η λέξη πύτνα θυμίζει την ελληνική λέξη πότνια, η οποία μαρτυρείται και στις μυκηναϊκές επιγραφές, και η οποία χρησιμοποιείται για θεότητες, με τη σημασία του «αγαπητή». Παρεμφερής σημερινή ελληνική λέξη είναι το δέσποινα. Στα μυκηναϊκά κείμενα επίσης, η λέξη μαρτυρείται και με την παραλλαγή pi-pi-tu-na, η οποία έχει αποδοθεί ως Πίπτυννα.[14] Υπάρχει ακόμα η Pūtanā, μια θεότητα της ινδικής μυθολογίας.[15] Η λέξη δηλαδή δεν περιορίζεται στην περιοχή της Κρήτης, αλλά πιθανώς φτάνει μέχρι την Ινδία.

Έτσι, η λέξη πύτνα μπορεί να συνδέεται με κάποια θεότητα, όπως σήμερα λέγοντας «προφήτης Ηλίας» δεν εννοούμε «κορυφή», αλλά το «μοναστήρι που βρίσκεται στην κορυφή».

Με το τύπο πύτνα επίσης συνδέεται και η Πύδνα (πόλη της Μακεδονίας). Εδώ βλέπουμε την αντιστοιχία των καταλήξεων -τνα και -δνα. Το όνομα Πύδνα μπορεί ακόμη να σχετίζεται με την λέξη πύνδαξ (πυθμένας).[16]

Σε κάθε περίπτωση, εφόσον δεχτούμε τη σύνδεση μεταξύ των λέξεων πύτνα και πότνια, η λέξη έχει ΙΕ ετυμολογία, από το πόσις/πότις (σύζυγος), και αντιστοιχεί με το αρχαίο ινδικό patnī- (κυρία, θεά), το λιθουανικό viešpatni (κυρία του σπιτιού), όπως και με τα λατινικά potis/potens (ικανός/δυνατός).[17] Επίσης, στην ελληνική γλώσσα εκτός από το δέσποινα έχουμε και το δεσπότης. Το όνομα Ιεράπυτνα δηλαδή, με τη μία ή την άλλη μορφή, επιβίωσε στις σημερινές ΙΕ γλώσσες.

Λέρνα

Τη Λέρνα αξίζει τον κόπο να την αναφέρουμε εξαιτίας της σπουδαιότητάς της στην ελληνική προϊστορία, και επειδή το όνομα Λέρνα έχει θεωρηθεί προελληνικό. Παρότι η Λέρνα κατοικήθηκε από την 6^η χιλιετία π.Χ., η περίφημη Οικεία των Κεράμων καταστράφηκε το 2200 π.Χ., και δεν ξανακτίστηκε. Σύμφωνα με την Βικιπαίδεια, η φύση της καταστροφής αρχικά αποδόθηκε σε εισβολή Ελλήνων ή/και Ινδοευρωπαίων αυτήν την περίοδο. Ωστόσο, αυτή η άποψη δεν διατηρείται πλέον, δεδομένης της έλλειψης ομοιομορφίας στην καταστροφή των θέσεων της ίδιας περιόδου, και της παρουσίας συνέχειας σε οικισμούς της περιόδου, όπως οι Λιθάρες, η Φλιούς, η Μάνικα κ.λπ.[18]

Σε ότι αφορά το όνομα Λέρνα, η Χαττική υπόθεση, ότι δηλαδή το όνομα προέρχεται από τις χαττικές λέξεις Le (ως πρόθεμα) και arinna (πηγή), δεν ευσταθεί απαραίτητα, καθώς το πρόθεμα Λε απαντάται σε πλήθος ελληνικών λέξεων και τοπωνυμίων, ενώ το θέμα άρνα σχετίζεται με τη ρίζα αρ-, η οποία επίσης μαρτυρείται σε πληθώρα ελληνικών λέξεων (άρω, αρδεύω, αργός/αγρός, κ.ο.κ.), ενώ το ίδιο θέμα εμφανίζεται αυτούσιο σε τοπωνύμια με το όνομα Άρνα ή Άρνη.

Σε ό,τι αφορά τη θεματική συλλαβή Λε, σύμφωνα με το Perseus Digital Library, υπάρχουν γύρω στις 700 λέξεις που αρχίζουν με αυτήν τη συλλαβή.[19] Για παράδειγμα, λέος (λείος), λέπορις (λαγός), λέπος (λέπι), λέξις (λέξη), λέγος (λάγνος), λεηλασία (από την λεία), λείβω (χύνω, εξού και το αλείφω), κ.λπ.

Όλες αυτές οι λέξεις έχουν διατηρηθεί στη νεοελληνική γλώσσα, και αν δεν υπήρχαν λεξικά που να μαρτυρούν την ετυμολογία τους θα λέγαμε ότι είναι «παράξενες» προελληνικές λέξεις. Αυτό όμως τελικά δεν ισχύει.

Όλουρα

Αναφέρω εδώ ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα τοπωνυμίου το οποίο μπορεί να συνδέεται με τους Δωριείς. Ο Στράβωνας αναφέρει την περιοχή Ὄλουρις/Ὄλουρα, και λέει ότι η προγενέστερη ονομασία της περιοχής ήταν Δώριον. Βρισκόταν στην περιοχή Μάλθι της σημερινής Μεσσηνίας, με τα πρώτα ίχνη κατοίκισης να φτάνουν τουλάχιστον στα μέσα της 3^ης χιλιετίας π.Χ.[20]

Χαρακτηριστικό αυτής της ονομαστικής σύμπτωσης είναι ότι μπορούμε να συνδέσουμε άμεσα τα δύο ονόματα Ὄλουρα και Δώριον, μ’ έναν ενδιάμεσο τύπο *Δόλουρα, από όπου προκύπτει και ο σαφώς μεταγενέστερος τύπος (παρότι ο Στράβωνας τον θεωρεί προγενέστερο) Δώριον.

Σε ό,τι αφορά την κοινή λέξη ὄλυρα (όλυρα), πρόκειται για ποικιλία σιταριού (κοινώς αγριοσίταρο), η οποία ήταν διαδεδομένη στην Ευρώπη κατά την Εποχή του Χαλκού, ενώ τα πρώτα αρχαιολογικά δεδομένα της καλλιέργειας του φυτού ανάγονται στην 5^η χιλιετηρίδα π.Χ., στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας.[21]

Εκτός από τα Ὄλουρα, έχουμε και το Δορύλαιον στη βορειοδυτική Μικρά Ασία. Το Δορύλαιον θεωρείται ότι ιδρύθηκε το 1000 π.Χ. από τους Φρύγες, και ότι το όνομα προέρχεται από τον μυθικό Δορύλαο, απόγονο του Ηρακλή. Ωστόσο, τα αρχαιότερα στρώματα του Δορύλαιου ανάγονται στην 3^η χιλιετία π.Χ.[22]

Έτσι τα Ὄλουρα, μαζί με τον πιθανό προγενέστερο τύπο *Δόλουρα, μαρτυρούν μια σαφώς παλαιότερη προέλευση του ονόματος Δώριον. Κρίνοντας μάλιστα από την μορφολογία των λέξεων (Ὄλουρα, ή ὄλυρα, κατά το ὄλυνθος, κ.ο.κ.), μπορούμε να τα ονομάσουμε πελασγικά.

Την περίπτωση γλωσσικής αντικατάστασης (ότι οι Δωριείς έφεραν την ελληνική γλώσσα στην περιοχή, και ότι απλώς δανείστηκαν το προγενέστερο όνομα της τοποθεσίας) την θεωρώ απίθανη, καθώς το όνομα Δωριεύς μαρτυρείται στα μυκηναϊκά κείμενα από την 2^η χιλιετία π.Χ., ενώ δεν υπάρχει καμία ένδειξη εγκατάλειψης ή διακοπής στα αρχαιολογικά στρώματα της περιοχής του Δώριου, τουλάχιστον από τα μέσα της 3^ης χιλιετίας π.Χ.

Όποια δηλαδή κι αν είναι η σύνδεση των Δωριέων με το Δορύλαιο της Μικράς Ασίας, φαίνεται ότι οι Δωριείς κατάγονται από τους Πελασγούς κατοίκους των Ὄλουρων, πριν η περιοχή μετονομαστεί σε Δώριον, και οι *Δολούριοι γίνουν οι Δωριείς.

Παρόμοιους συλλογισμούς μπορούμε να κάνουμε και για άλλα τοπωνύμια τα οποία διασώζονται χάρη στον Στράβωνα. Για παράδειγμα, η Ἐφύρα της Θεσπρωτίας, της οποίας το παλιότερο όνομα ήταν Κίχυρα.[23] Έχουμε δηλαδή Κίχυρα> Έφυρα> Ήπειρος.

Ένα άλλο τοπωνύμιο που αναφέρει ο Στράβωνας είναι η Ἠιόνα, η οποία ήταν αρχαία θρακική πόλη των Ηδωνών.[24] Μια άλλη πόλη με το ίδιο όνομα στην Αργολίδα λέγεται ότι ιδρύθηκε από Πελασγούς Δρύοπες.[25] Παρατηρούμε βέβαια την σύμπτωση ανάμεσα στα ονόματα Ἠιόνα, Ηδωνοί, και Ίωνες.

Είναι άραγε όλα αυτά τα πελασγικά φύλα Προέλληνες, ή μήπως κάποια από αυτά αποτέλεσαν τους Πρωτοέλληνες; Ίσως τα στοιχεία που έχουμε αυτή τη στιγμή στη διάθεσή μας να μην επαρκούν για να καταλήξουμε σε ένα οριστικό συμπέρασμα. Αλλά ακόμα και τα θεωρούμενα ως κατ’ εξοχήν ελληνικά φύλλα, οι Αχαιοί, οι Δαναοί και οι Αργείοι, φύλα δηλαδή τα οποία ανάγονται στη μυκηναϊκή περίοδο, μπορεί να μην ήταν οι πρώτοι Έλληνες, και κάποιοι από αυτούς μπορεί να μην μιλούσαν καν Ελληνικά όταν εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα. Για αυτό άλλωστε έχω διατυπώσει και την άποψη ότι η ελληνική γλώσσα μιλιόταν ήδη στην Ελλάδα πολύ πριν την εμφάνιση του Μυκηναϊκού πολιτισμού.

Παρνασσός

Αναφέρω τον Παρνασσό επειδή γύρω από αυτό το όνομα διαμορφώθηκε μια θεωρία από τον L. R. Palmer, σύμφωνα με τον οποίο το συγκεκριμένο βουνό εποικίστηκε από Λούβιους μετανάστες, κατά τη διάρκεια της 2^ης χιλιετίας π.Χ. Η θεωρία αυτή βασίζεται στη λουβική λέξη parna, που σημαίνει «βουνό», ή «ναός».[26]

Εντούτοις, η εμφάνιση της ίδιας ρίζας parn- τόσο στο Πάρνηθα όσο και στο Πάρνων δείχνει ότι το συγκεκριμένο θέμα έχει σαφώς μεγαλύτερη εξάπλωση. Αν δηλαδή κατά τη διάρκεια της 2^ης χιλιετίας π.Χ. ένας Λούβιος πληθυσμός είχε τόσο μεγάλη εξάπλωση στην Ελλάδα, τότε η μεταγενέστερη γλώσσα στην Ελλάδα θα έπρεπε να είναι η λουβική και όχι η ελληνική.

Πιο σωστό είναι να υποθέσουμε ότι το θέμα αυτό προϋπήρχε στην ευρύτερη περιοχή της ανατολικής Μεσογείου, και ότι οι λαοί που ζούσαν σε αυτήν την περιοχή χρησιμοποιούσαν το ίδιο θέμα, με τις όποιες παραλλαγές (π.χ. Parnassa στην Μικρά Ασία, με κατάληξη -σσα, και Παρνασσός στην Ελλάδα, με κατάληξη -σσος). Σε κάθε περίπτωση, το θέμα parna μπορεί να είναι εξίσου παλαιό με το θέμα arna, όπως είδαμε προηγουμένως, δηλαδή να ανάγεται στην Νεολιθική περίοδο.

Σε ό,τι αφορά την ετυμολόγηση του Παρνασσός, η μόνη λέξη που βρήκα με παρόμοιο θέμα είναι το πάρνοψ (ακρίδα).[27] Η λέξη είναι αβέβαιης ετυμολογίας. Αν σκεφτούμε όμως ότι το θέμα της λέξης παρν- μπορεί να συνδέεται με την όψη του εντόμου (η κατάληξη -οψ/-ωψ έχει τη σημασία της όψης), τότε αυτό το θέμα μπορεί να σημαίνει «πράσινος». Αν αυτή η ετυμολογία ευσταθεί, τότε «Παρνασσός» σημαίνει «πράσινο» (βουνό). Αντιμεταθέσεις ή αναγραμματισμοί της μορφής *πάρνισος/πράσινος δεν είναι απίθανες στην Ελληνική γλώσσα.

Πολιόχνη

Η Πολιόχνη είναι σημαντική επειδή αποτελεί πιθανώς την πρώτη πόλη του Αιγαίου και ολόκληρης της Ευρώπης, πριν ακόμη κτιστεί η Τροία. Παρότι ίχνη κατοίκησης υπάρχουν ήδη από τα μέσα της 5^ης χιλιετίας π.Χ., ο οικισμός φαίνεται να αναπτύσσεται σε πόλη από την αρχή της Εποχής του Χαλκού (3200 π.Χ.). Σε αυτήν την πόλη έχουν βρεθεί, πέρα από το Θησαυρό της, μέγαρο και «βουλευτήριο». Η τελική εγκατάλειψη της πόλης χρονολογείται στο 1200 π.Χ.[28]

Παρότι η Πολιόχνη ως όνομα περιορίζεται στη Λήμνο, υπάρχουν πολλά τοπωνύμια με το όνομα Πολίχνη από την αρχαία Ελλάδα (στη Χίο, Κρήτη, Μεγαρίδα, Μεσσηνία, Νάξο), και από την Μικρά Ασία (στην αρχαία Ιωνία, και στην Τρωάδα).[29] Υπάρχει ακόμα χωριό Polichna στην Πολωνία.[30]

Όλα αυτά τα τοπωνύμια περιέχουν το θέμα πόλις. Φαίνεται ότι αυτό το θέμα εξαπλώθηκε γρήγορα με την εμφάνιση των πρώτων πόλεων στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου από το τέλος της 4^ης χιλιετίας π.Χ. Το εμπόριο του χαλκού, το οποίο ξεκινάει αυτήν την περίοδο, θα συνετέλεσε σημαντικά στην άνθιση αυτών των πόλεων.

Σε ό,τι αφορά την ετυμολογία της λέξης πόλις, συνδέεται με τις λέξεις πολύς/πολλός, με τη σημασία «συγκεντρωμένο πλήθος». Υπάρχουν και ομόρριζα σε άλλες ΙΕ γλώσσες, όπως το σανσκριτικό pura, ή το λιθουανικό pillis.[31] Η λέξη μπορεί να έχει ακόμη και τη σημασία του «οχυρού». Το θεωρώ εντούτοις απίθανο η προέλευση της λέξης να είναι από τις Στέπες του Πόντου. Αντίθετα είναι πιο πιθανό να εντοπίσουμε την προέλευση της λέξης στην περιοχή όπου εμφανίζεται η πρώτη πόλη, η Πολιόχνη, τουλάχιστον από το τέλος της 4^ης χιλιετίας π.Χ. Σε αυτήν όμως την περίπτωση, θα πρέπει και να επανεκτιμήσουμε την προέλευση των ΙΕ γλωσσών.

Σαλιαγκός

Πρόκειται για μικρό νησί βόρεια της Αντιπάρου. Η σπουδαιότητά του έγκειται στο γεγονός ότι είναι μια από τις παλαιότερες τοποθεσίες με ίχνη κατοίκησης, από την 5^η χιλιετία π.Χ.[32] Στο νησί βρέθηκαν επίσης τρία πρωτοκυκλαδικά ειδώλια από μάρμαρο. Φαίνεται ότι ο κυκλαδικός πολιτισμός ξεκίνησε πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι πιστεύεται.

Χαρακτηριστικό είναι το όνομα Σαλιαγκός, το οποίο περιέχει τη ρίζα σαλ-, με την μορφή κάλλας/σάλας, με τη σημασία της «θάλασσας». Ο Krahe, ο οποίος συγκέντρωσε τοπωνύμια με τη ρίζα σαλ- από την περιοχή της βόρειας και δυτικής Ευρώπης, ανήγαγε αυτά τα τοπωνύμια στην 2^η χιλιετία π.Χ. Εντούτοις εδώ βλέπουμε ότι το ίδιο θέμα βρίσκεται στην περιοχή του Αιγαίου από τη Νεολιθική περίοδο.

Φυλακωπή

Η Φυλακωπή είναι στρατηγικής σημασίας στην ανάλυσή μας επειδή το όνομα είναι σαφώς πελασγικό ελληνικό, και επειδή η τοποθεσία κατοικείτο συνεχώς από την ίδρυση της πόλης, από τα μέσα της 3^ης χιλιετίας π.Χ., έως και το τέλος της μυκηναϊκής περιόδου (περ. 1200 π.Χ.).[33]

To όνομα Φυλακωπή, περιέχει το θέμα φυλακ-, απ’ όπου προέρχονται λέξεις όπως φυλάσσω, φύλαξ, φυλάκιο και φυλακή, μ’ ένα βαθύτερο θέμα φυλ-, απ’ όπου προέρχονται λέξεις όπως φύλον και φυλή. Εξού και τα τοπωνύμια Φυλή στην Αττική, Φυλακτή στην Καρδίτσα, και Φυλάκη στην Μαγνησία. Επομένως Φυλακωπή σημαίνει «το μέρος που μοιάζει με φυλάκιο».

Αυτή η διαδικασία επέκτασης θεμάτων και συνένωσης καταλήξεων προϋποθέτει μεγάλο βάθος χρόνου. Για αυτό ίσως το τοπωνύμιο έχει θεωρηθεί δυσερμήνευτο, αλλιώς θα έπρεπε να θεωρήσουμε την ύπαρξη ελληνόφωνων Πελασγών στη Μήλο (όπου βρίσκεται η Φυλακωπή) από το 2500 π.Χ., εν μέσω του κυκλαδικού πολιτισμού, πριν ακόμα οι Μινωίτες επεκτείνουν τη θαλασσοκρατία τους, και χίλια χρόνια πριν οι Μυκηναίοι επεκταθούν στο νοτιοανατολικό Αιγαίο.

Χερρόνησος

Συμπεριλαμβάνω αυτό το τοπωνύμιο από τα Γεωγραφικά του Στράβωνα όχι λόγω της παλαιότητας ή της σημαντικής αρχαιολογικής του θέσης, αλλά επειδή μπορεί να μας δώσει την ευκαιρία να δούμε την ιστορία άλλης μιας λέξης, η οποία κρύβεται πίσω από το όνομά του.

Το τοπωνύμιο αυτό αναφέρεται από τον Στράβωνα ως ακρωτήριο ή λιμάνι. Η λέξη σημαίνει «χερσόνησος», και προκύπτει από τα χέρσος/χέρρος (στεριά)[34] και νῆσος (νησί).[35] Η λέξη νῆσος μπορεί να συνδεθεί με το ρήμα νάω/νέω (κολυμπώ, επιπλέω, ρέω). Η λέξη χέρσος/χέρρος μπορεί να αναλυθεί θεωρώντας τη ρίζα κερ-, με τη σημασία της προεξοχής (π.χ. κέρας).

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν άλλα τοπωνύμια με την ίδια ή παρεμφερή ρίζα, τα οποία αναφέρει ο Στράβων. Για παράδειγμα, Σκυλλαίον (ακρωτήριο), Κήναιον/Κῦνος (ακρωτήριο), Σκιρωνίδες (Πέτρες), Σκύρος (νησί), Κυλλήνη (βουνό), από την Ελλάδα. Επίσης, Σκυλλητικὸς (κόλπος) και Σκυλλήτιον (παραθαλάσσια πόλη), από την Ιταλία. Επίσης έχουμε σήμερα την Κυνοσούρα (ακρωτήριο στον Μαραθώνα και στην Σαλαμίνα), ενώ υπήρχε και πόλη με το ίδιο όνομα στην αρχαία Σπάρτη.[36]

Το ενδιαφέρον είναι πως όλα αυτά τα τοπωνύμια φέρουν το όνομα του «σκύλου» (π.χ. Κυνοσούρα= ουρά κυνός, Σκύλλα και Χάρυβδις, κ.ο.κ.). Χαρακτηριστικό τους είναι ότι έχουν την έννοια ενός πράγματος που προεξέχει (στην περίπτωση του σκύλου ή του σκυλόψαρου έχει να κάνει με την «μακριά μούρη»).

Σε ό,τι αφορά τη σχέση ανάμεσα στις λέξεις σκύλος και κύνας, μπορούν να συνδεθούν και οι δύο μ’ έναν τύπο της μορφής *σκύλνος/*σκύλνας, απ’ όπου και οι δύο προηγούμενες λέξεις μπορούν να παραχθούν (*σκύλνος> σκύλλος, ή *σκύλνας> κύνας).

Πρόκειται δηλαδή για λέξεις του αρχέγονου γλωσσικού υποστρώματος της ανατολικής Μεσογείου και της ευρύτερης περιοχής, το οποίο κληρονόμησαν (χωρίς γλωσσική αντικατάσταση) η ελληνική και οι υπόλοιπες «ΙΕ» γλώσσες.

[1] [https://neolithicarch.com/argissa-magoula-is-one-of-the-most-important-neolithic-sites-in-thessaly/]

[2] [https://en.wikipedia.org/wiki/Argos,_Peloponnese]

[3] Στράβων, Γεωγραφικά (10, 4, 11).

[4] [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1_%CE%95%CE%BB%CE%B5%CF%8D%CE%B8%CE%B5%CF%81%CE%BD%CE%B1]

[5] [https://en.wikipedia.org/wiki/Satara_(city)]

[6] [https://www.wisdomlib.org/cities/satara-3508]

[7] [https://lsj.gr/wiki/%E1%BC%90%CE%BB%CE%B5%CF%8D%CF%83%CE%BF%CE%BC%CE%B1%CE%B9]

[8] [https://en.wiktionary.org/wiki/%E1%BC%90%CE%BB%CE%B5%CF%8D%CE%B8%CE%B5%CF%81%CE%BF%CF%82#Ancient_Greek]

[9] [https://en.wikipedia.org/wiki/Eileithyia]

[10] [https://en.wikipedia.org/wiki/Eutresis_culture]

[11] [https://lsj.gr/wiki/%CE%B5%E1%BD%96]

[12] [https://lsj.gr/wiki/%CF%84%CF%81%E1%BF%86%CF%83%CE%B9%CF%82]

[13] [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CE%B5%CF%81%CE%AC%CF%80%CE%B5%CF%84%CF%81%CE%B1]

[14] [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Mycenaean_deities#:~:text=Pipituna%2C%20%F0%90%80%A0%F0%90%80%A0%F0%90%80%B6%F0%90%80%99%2C%20pi%2Dpi%2Dtu%2Dna%2C%20Reconstructed%20as%20*%CE%A0%CE%AF%CF%80%CF%84%CF%85%CE%BD%CE%BD%CE%B1%20(P%C3%ADptynna);,deity%2C%20considered%20to%20be%20Pre%2DGreek%20or%20Minoan.]

[15] [https://en.wikipedia.org/wiki/Putana#:~:text=7%20References-,Etymology,a%20symptom%20of%20chicken%20pox.]

[16] [https://lsj.gr/wiki/%CF%80%CF%8D%CE%BD%CE%B4%CE%B1%CE%BE]

[17] [https://lsj.gr/wiki/%CF%80%CF%8C%CF%84%CE%BD%CE%B9%CE%B1]

[18] [https://en.wikipedia.org/wiki/Helladic_chronology]

[19] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/resolveform?type=start&lookup=Le&lang=greek]

[20] [https://www.sia.gr/en/sx_PrintPage.php?tid=319#:~:text=Work%20began%20in%201926%20as,the%20site%20and%20its%20chronology.]

[21] [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%8C%CE%BB%CF%85%CF%81%CE%B1#:~:text=%CE%97%20%CF%8C%CE%BB%CF%85%CF%81%CE%B1%20%CE%AE%20%CE%B1%CE%B3%CF%81%CE%B9%CE%BF%CF%83%CE%AF%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%BF%20%CE%AE,spelta.]

[22] [https://en.wikipedia.org/wiki/Dorylaeum]

[23] [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%86%CF%8D%CF%81%CE%B1_%CE%98%CE%B5%CF%83%CF%80%CF%81%CF%89%CF%84%CE%AF%CE%B1%CF%82]

[24] [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%97%CE%B9%CF%8E%CE%BD]

[25] [https://en.wikipedia.org/wiki/Eion_(disambiguation)]

[26] [https://en.wikipedia.org/wiki/Mount_Parnassus]

[27] [https://lsj.gr/wiki/%CF%80%CE%AC%CF%81%CE%BD%CE%BF%CF%88]

[28] [http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2534#:~:text=In%20the%20subsequent%20Red%20Period,end%20of%20the%20third%20millennium.]

[29] [https://en.wikipedia.org/wiki/Polichne]

[30] [https://en.wikipedia.org/wiki/Polichna]

[31] [https://en.wiktionary.org/wiki/%CF%80%CF%8C%CE%BB%CE%B9%CF%82]