Ένα πράγμα που μου έγινε
σταδιακά εμφανές αναλύοντας τα τοπωνύμια από τα Γεωγραφικά του Στράβωνα,
είναι ότι, σε αρκετές περιπτώσεις, για να βρούμε την ετυμολογία τους θα πρέπει να
διαιρέσουμε το θέμα τους σε επιμέρους θεμελιώδη μορφώματα, ή θεματικές συλλαβές,
όπως τις ονομάζω. Για παράδειγμα, Λάρυμνα
(Λα- + ρυμνός), λαβύρινθος (Λα- + βύριον), λέβινθος
(Λε- + βίνθος/βένθος), κ.ο.κ.
Μπορώ να παραθέσω μερικά
ενδεικτικά τοπωνύμια. Για παράδειγμα, η Λεβάδεια (Λειβαδιά)
περιέχει μια θεματική συλλαβή Λε, Λει, ή Λι.
Από αυτήν τη θεματική συλλαβή
προέρχονται οι λέξεις λιβάς/λειβάς (> λιβάδι),[1]
και λείβω= (εκχέω, στάζω).[2]
Έτσι Λειβαδιά σημαίνει «λιβάδι, υγρός τόπος». Εξού πιθανώς και τα Λείβηθρα=
υγρός τόπος.
Η Τεγύρα της Βοιωτίας,
παράγεται από τη θεμελιώδη συλλαβή Τε και τη λέξη γυρός (γυρτός,
κυρτωμένος).[3] Ο τεγγύρος
παρατίθεται από τον Ησύχιο ως είδος όρνιου.[4]
Πρόκειται πιθανώς για είδος γύπα. Ο τεγγύρος δηλαδή εκφράζει αυτό
ακριβώς που είναι:
σκυθρωπός, με γυρτούς τους ώμους. Το Τε πιθανώς χρησιμεύει ως
υπερθετικό, όπως και στη λέξη ἐτεός (πραγματικός, αληθινός, αυθεντικός).
Χαρακτηριστική είναι η σύνθεση της λέξης (ε-τε-ός), με
χρήση ενός αυξητικού ε πριν τη θεματική συλλαβή Τε, πιθανώς για έμφαση.
Παρόμοιας μορφολογίας είναι και λέξεις όπως Τεγέα, τέγος (στέγη),[5]
ίσως και η λέξη *Τεός (> Θεός).
Η Τανάγρα, επίσης στη
Βοιωτία, είναι άλλο ένα τέτοιο τοπωνύμιο, το οποίο περιέχει τη θεματική συλλαβή
Τα. Από αυτήν την συλλαβή προκύπτει η λέξη ταναός (ευρύς, μακρύς,
ψηλός), με θέμα ταν-, εξού και οι λέξεις τείνω, τανύω
(τεντώνω, απλώνω), τανυστής, και η τέντα ως αντιδάνειο. Στην
πραγματικότητα το θέμα τα(ν)-, ως μονοσύλλαβο, είναι μια θεματική
συλλαβή, κάτι που φαίνεται και στη γνωστή φράση «ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς».[6]
Σε πολλά τοπωνύμια που
παραθέτει ο Στράβωνας τέτοιες συλλαβές φαίνεται να συνδυάζονται ή να αναδιπλασιάζονται,
για παράδειγμα, Βοίβη, Καύκων, Κεγχρεαὶ, Κεκροπία, Κέρκυρα,
Χαλκὶς, Κικυσίον, Κροκίον, Γαργηττός, Λήλαντον,
Λίλαια, Πεπάρηθος, Πρεπέσινθος, Τετράπολις, Τευθέας,
Θετίδειον, Θετταλία, Τιταρέσιος, Τριταία, κ.ο.κ.
Τον αρχέγονο χαρακτήρα
παρόμοιων θεμελιωδών μορφωμάτων, θεμάτων και καταλήξεων προδίδουν αρκετά από τα
τοπωνύμια που παραθέτει ο Στράβωνας, όπως Αἶπυ, Κώπα, Φεαὶ,
Κέως/Κῶς, Χάα, Ὄχη, Χίος. Πρόκειται δηλαδή
για μονοσύλλαβα ή δισύλλαβα τοπωνύμια τα οποία σχηματίζονται με θεματικές
συλλαβές Πα, Κω, Φε, Κε, Χα, Χι,
κ.ο.κ. Ένα άλλο τοπωνύμιο, η Φυλακωπή, μοιάζει να αποτελείται από μια
διαδοχή θεματικών συλλαβών (Φυ-Λα-Κω-Πα). Δεν μπορώ
να φανταστώ ξένους εισβολείς που να έφεραν στην Ελλάδα τέτοια «πρωτόγονα» μορφώματα
και τα αντίστοιχα τοπωνύμια ή κοινές λέξεις, π.χ. φάος χάος, λάας,
χέω, ρέω, φύω, κάω (καίω), ρίον (ῥίς), κ.ο.κ.
Στην πραγματικότητα, είναι
πάρα πολλές οι κοινές λέξεις οι οποίες περιέχουν αυτά τα θεμελιώδη θέματα-
συλλαβές, είτε διπλασιασμένα είτε όχι, όπως λάφυρα, λάβρυς, λέλαψ,
λέβης (λέβητας) λέκυθος, κέλυφος, πηγή, Πήγασος,
φαλός (λευκός), κεφαλή, πάσα, σάφα (σαφώς), τεός
(δικός σου) ἐτεός (αληθινός), λίλιον (λουλούδι), τέττιξ, μύρμηξ,
γιγνώσκω, λαμβάνω, λαβή, κ.ο.κ. Τέτοιες παρόμοιες λέξεις
είναι αμέτρητες, και είναι αδύνατον να τις διαχωρίσουμε σε «ελληνικές» και
«προελληνικές», τουλάχιστον τις περισσότερες από αυτές.
Οι ίδιες αυτές θεματικές συλλαβές
εκτός από διπλασιασμούς φαίνεται ότι επιδέχονται και αυξήσεις, όπως γίνεται και
με τους χρόνους των ρημάτων στην ελληνική γλώσσα (π.χ. λύω/ἔ-λυον/λέ-λυκα,
λαμβάνω/ἔ-λαβον/εἴ-ληφα, φύω/ἔ-φυον/πέ-φυκα,
τίθημι/ἔ-θηκα/τέ-θηκα, κ.ο.κ.). Έχουμε έτσι και τους
τύπους λέβινθος/ἐ-ρέβινθος, Σάμινθος/ἀ-σάμινθος,
κ.ο.κ. Σε μια άλλη λέξη, ἐλελίσφακος (φασκόμηλο), έχουμε αύξηση ε
και διπλασιασμό Λε-Λι- (ἐ-λε-λί-σφακος). Εξού και το ἐλελίζω/ἑλίσσω,
ή το επιφώνημα ἐλελεῦ.[7]
Στην τελευταία λέξη, η θεματική συλλαβή Λε φαίνεται να έχει
αναγραμματιστεί σε Ελ, εξού και το Έλλην.
Στην πραγματικότητα, όλες οι
λέξεις της ελληνικής γλώσσας πιθανώς προέκυψαν κατά αυτόν τον τρόπο, με τον
συνδυασμό θεματικών συλλαβών, για να παραχθούν πιο πολύπλοκες ρίζες. Για
παράδειγμα, το τοπωνύμιο Παγάσαι παράγεται από δυο θεματικές συλλαβές Πα
και Γα, και μια ακόμα τέτοια συλλαβή Σα, η οποία χρησιμεύει για
κατάληξη. Από τις δύο πρώτες συλλαβές, προέκυψε η λέξη παγά> πηγή,
έτσι ώστε να παραχθεί ένα θέμα πηγ-, απ’ όπου προέκυψε η λέξη πηγαίος.
Ο τύπος Παγασητικός είναι μια επέκταση αυτής της διαδικασίας, όπου η
τελική κατάληξη -(ι)κός είναι το επιστέγασμα μιας πορείας η οποία
φαίνεται να διήρκησε χιλιετίες.
Η ετυμολογία αυτών των
θεματικών συλλαβών, από τις όποιες ανασυντίθεται η ελληνική γλώσσα, μαζί με
τους διπλασιασμούς και τις αυξήσεις τους, μπορεί να έχει χαθεί σε πολλές
περιπτώσεις, αλλά αν αγνοήσουμε την ύπαρξή τους δεν θα καταλήξουμε ποτέ στα
σωστά συμπεράσματα για την ελληνική γλώσσα. Για παράδειγμα, θεωρώντας ότι η
λέξη λέκυθος παράγεται ως Λε + κεύθος (βάθος), μας δίνεται
μια ευκαιρία να ετυμολογήσουμε την λέξη. Επιχειρώντας να ετυμολογήσουμε την
ίδια λέξη ως λέκυθ- + -jος, δεν θα
καταλήξουμε πουθενά.
Τέτοιου είδους σχηματισμός των
λέξεων με θεμελιώδη μορφώματα ανάγεται στις λεγόμενες συγκολλητικές (agglunative) γλώσσες, όπως είναι τα σημερινά
Τουρκικά, αντί για τις συγχωνευτικές (fusional) γλώσσες, όπως είναι τα σύγχρονα Ελληνικά. Αν η
νεοελληνική γλώσσα προέρχεται από μια τέτοια διαδικασία συγκόλλησης θεματικών
συλλαβών, για να καταλήξει στη συνέχεια να συγχωνεύσει αυτές τις συλλαβές σε
θέματα, προθέματα και επιθέματα, τότε η πηγή της ελληνικής γλώσσας θα μπορούσε
να αναχθεί στην απώτατη προϊστορία, από τότε που οι άνθρωποι άρχισαν για πρώτη
φορά να αρθρώνουν ομιλία.
[1] [https://lsj.gr/wiki/%CE%BB%CE%B9%CE%B2%CE%AC%CF%82]
[2] [https://lsj.gr/wiki/%CE%BB%CE%B5%CE%AF%CE%B2%CF%89]
[3] [https://lsj.gr/wiki/%CE%B3%CF%85%CF%81%CF%8C%CF%82]
[4] [https://lsj.gr/wiki/%CF%84%CE%B5%CE%B3%CE%B3%CF%8D%CF%81%CE%BF%CF%82]
[5] [https://lsj.gr/wiki/%CF%84%CE%AD%CE%B3%CE%BF%CF%82]
[6]
[https://lsj.gr/wiki/%E1%BC%A2_%CF%84%E1%BD%B0%CE%BD_%E1%BC%A2_%E1%BC%90%CF%80%E1%BD%B6_%CF%84%E1%BE%B6%CF%82]
[7] [https://lsj.gr/wiki/%E1%BC%90%CE%BB%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%B6%CF%89]